1η Διαδικτυακή Εσπερίδα : Σχολική Διαμεσολάβηση vs Σχολική βία

 

Πανελλήνια Ένωση Εκπαιδευτικών Αγωγής Υγείας: 1η Διαδικτυακή Εσπερίδα

Σας ενημερώνουμε ότι η Πανελλήνια Ένωση Εκπαιδευτικών Αγωγής Υγείας διοργανώνει την 1^η -για τη φετινή σχολική χρονιά- Διαδικτυακή Εσπερίδα την Παρασκευή 13 Νοεμβρίου 2026 και ώρες 18:00 - 20:30 με θέμα:  

Σχολική Διαμεσολάβηση vs «Σχολική Βία» 

στην Πρωτοβάθμια και Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση.

Με αφορμή τη διαβούλευση (Σεπτέμβριος  2026) σχεδίου νόμου του Υπουργείου Δικαιοσύνης με τίτλο «Κώδικας Εναλλακτικής Επίλυσης Διαφορών» και, ειδικότερα, μέσω των άρθρων 103–111 του Κεφαλαίου Δ΄ «Ειδικές Μορφές Διαμεσολάβησης», η Πανελλήνια Ένωση Εκπαιδευτικών Αγωγής Υγείας ανάρτησε σχόλια στην πλατφόρμα της διαβούλευσης ανά άρθρο και εξέδωσε Δελτίο Τύπου για να εκφράσει την έντονη αντίθεσή της, επί της αρχής και επί των σημείων, στον τρόπο με τον οποίο επιχειρείται η θεσμοθέτηση της Σχολικής Διαμεσολάβησης. 

Σε αυτή την εσπερίδα σκοπεύουμε να εστιάσουμε στα προγράμματα και τις καλές πρακτικές της Σχολικής Διαμεσολάβησης, να παρουσιάσουμε εργαλεία και τεχνικές και να αναδείξουμε την αξία της Διαμεσολάβησης στο σχολείο στη διαμόρφωση θετικού, δημοκρατικού και συμπεριληπτικού κλίματος.

Το εργαστήριο υλοποιείται χωρίς οικονομική επιβάρυνση  και απευθύνεται σε εκπαιδευτικούς όλων των βαθμίδων που επιθυμούν να επαναπροσδιορίσουν τη σχέση τους με το επάγγελμά τους και να ανταποκριθούν στις νέες απαιτήσεις του. Λόγω του βιωματικού χαρακτήρα του εργαστηρίου είναι υποχρεωτική η χρήση κάμερας και μικρόφωνου για τους συμμετέχοντες/συμμετέχουσες.

Η Διαδικτυακή Ημερίδα πραγματοποιείται σε συνεργασία με τις ΔΠΕ Αχαΐας, Δ΄ Αθήνας & Ανατ. Αττικής  και τη ΔΔΕ Χανίων.

Παρακαλούνται όσοι/όσες επιθυμούν να παρακολουθήσουν την Εσπερίδα, να συμπληρώσουν την παρακάτω φόρμα συμμετοχής μέχρι τις 12/11/2026 και ώρα 11.00 π.μ.

https://forms.gle/UNitw1YVm4nC1wxx6

Το ίδιο βράδυ θα σας αποσταλεί το link της σύνδεσης. Σε όσες και όσους συμμετέχουν θα δοθεί βεβαίωση.Στα συνημμένα έγγραφα θα βρείτε το πρόγραμμα της Εσπερίδας καθώς και τα βιογραφικά των εισηγητριών.

 Εκ μέρους της Διοικούσας Επιτροπής της ΠΕΕΑΥ

 

Η Αντιπρόεδρος                                                                                              Η Πρόεδρος

 

Θεοδώρα Αστέρη                                                                            Γεωργίτσα Σταματοπούλου

Έκθεση Κοσμήματος "ΓΡΑΦΕΣ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ" // Εργαστήρι Τέχνης Χαλκίδας

 

Η Πρόεδρος του Εργαστηρίου Τέχνης Χαλκίδας κυρία Χαρίκλεια Μυταρά και ο Καλλιτεχνικός Διευθυντής Άγγελος Αντωνόπουλος σας προσκαλούν στα εγκαίνια της Έκθεσης του τμήματος Κοσμήματος του Εργαστηρίου Τέχνης, η οποία έχει ως θέμα «Γραφές του κόσμου» την Παρασκευή 09/10 Οκτωβρίου στις 19.00, στην Αίθουσα Τέχνης «Αριστοτέλης», στην Παραλία Χαλκίδας.

Εγκαίνια έκθεσης: Παρασκευή 09/10/2026 στις 19.30

Διάρκεια έκθεσης: από 09/10 έως 21/10/2026,

Ωράριο έκθεσης: από Δευτέρα έως Παρασκευή, 18.30-22.00,

Σάββατο και Κυριακή πρωί 11.00- 14.00 και 18.30-22.00

Συντονισμός και επιμέλεια: Άκης Γκούμας, Χρυσοχόος, ερευνητής αρχαίων τεχνικών και δάσκαλος του Εργαστηρίου Τέχνης Χαλκίδας.

Συμμετέχουν: Καλαθέρη Αμαλία, Κουτσουδήμου Δήμητρα, Κυρίτση Βίκυ, Λαφαζάνη Νίκη, Λεμπέση Αργυρώ, Λιοπύρη Άννα Λουίζα, Μπιλίρη Γεωργία, Νερούτσου Ζωή, Οικονόμου Τάκης, Ουλουντάγ Γκιουλέ, Παπαπετροπούλου Μαρία, Πουλιανίτου Ρούλα, Συρρή Πόπη, Τζελέπη Βάλη, Τζέλφε Καίτη, Τζινιέρη Κέρυ, Τσούμαρη Χάιδω, Τσουρβάκα Ευαγγελία, Χαριτίδου Μπάλα Έφη, Χουντή Στελλάτου Φένια.

"Νευρώνες Δύναμης. Οδηγός Εκπαίδευσης στη Διαμεσολάβηση"

 

Με μεγάλη χαρά σας ενημερώνουμε ότι κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πατάκη το βιβλίο μας ΝΕΥΡΩΝΕΣ ΔΥΝΑΜΗΣ Οδηγός Εκπαίδευσης στη Διαμεσολάβηση. Μία δουλειά που κράτησε σχεδόν δέκα χρόνια είναι πλέον στην διάθεση όσων επιμορφώθηκαν από εμάς, όσων ασχολούνται με τη Διαμεσολάβηση και όσων προτίθενται να αφοσιωθούν σε αυτήν. Γιατί την αφοσίωσή της την θέλει.

Πρόκειται για έναν πολύ πρακτικό, βιωματικό και βήμα προς βήμα οδηγό που αφορά την εκπαίδευση και την κατάκτηση των δεξιοτήτων επικοινωνίας, την χρήση τους στην Διαμεσολάβηση αλλά και ως αυτογνωσιακό εργαλείο για την προσωπική ανάπτυξη. Με θεωρητική υποστήριξη, αναλυτικές ατζέντες δράσεων και όλες τις βιωματικές ασκήσεις δοσμένες αναλυτικά, επιθυμούμε να συμβάλει στην άμεση αλλά και μακροπρόθεσμή αλλαγή στάσεων και συμπεριφορών για μια ειρηνική συνύπαρξη σήμερα και στο μέλλον.

Μαρία Σφέτκου και Γεωργία Ρουμπέα

Action Aid: εκπαιδευτικό πρόγραμμα για το Δημοτικό.

Γκρεμίζοντας τοίχους, ανοίγοντας παράθυρα

Θεματικός άξονας: συμπερίληψη, πρόληψη της σχολικής βίας

Πόση σημασία έχει, τελικά, να δημιουργούμε χώρο για τον εαυτό μας και να αναγνωρίζουμε το ίδιο δικαίωμα και στα άλλα άτομα της κοινωνίας; Πόσο σημαντικό είναι να συμβιώνουμε αρμονικά, χωρίς βία, με σεβασμό και ασφάλεια;

Στο εκπαιδευτικό πρόγραμμα «Γκρεμίζοντας τοίχους, ανοίγοντας παράθυρα» οι μαθητές και οι μαθήτριες αντικρίζουν τον προσωπικό τους «καθρέφτη» και καλούνται να αναζητήσουν το χώρο, μέσα στο οποίο μπορούν να συνυπάρχουν ισότιμα με τους άλλους. Υιοθετώντας τις αρχές της κοινωνικοσυναισθηματικής αγωγής και τα εργαλεία της βιωματικής μάθησης, το πρόγραμμα προσεγγίζει το ζήτημα της σχολικής βίας όχι ως μεμονομένη συμπεριφορά, αλλά ως φαινόμενο που προλαμβάνεται μέσω της συστηματικής καλλιέργειας αξιών όπως η αποδοχή της διαφορετικότητας, η ενσυναίσθηση, η συνεργασία, και η ενεργητική ακρόαση.

Αντλώντας έμπνευση από το μανιφέστο του Freidensreich Hundertwasser «Δικαίωμα στο Παράθυρο», το πρόγραμμα αξιοποιεί την Τέχνη ως εργαλείο έκφρασης, ανοιχτού διαλόγου και δημιουργίας. Με αυτό το τρόπο, δίνει στους μαθητές και τις μαθήτριες την ευκαιρία να συνδιαμορφώσουν ένα σχολείο χωρίς βία μέσω ενός συλλογικού έργου, που από τα θεμέλια του αναδεικνύεται η αξία της συμπερίληψης, της αλληλεγγύης και του αμοιβαίου σεβασμού.

Το πρόγραμμα απευθύνεται σε παιδιά Δ’, Ε’ και Στ’ Δημοτικού και υλοποιείται κάθε Τέταρτη και ώρα 10:00 – 11:30 στο Κέντρο της ActionAid, Πέτρας 93, Κολωνός.

Το ανώτατο όριο συμμετοχής για κάθε επίσκεψη είναι τα 25 παιδιά.

Για περισσότερες λεπτομέρειες καλέστε: 212 000 6365

Αφίσα της 5ης Εσπερίδας της ΠΕΕΑΥ

 

«ΘΥΜΩΝΩ – ΞΕΘΥΜΩΝΩ ΚΑΙ ΕΓΩ ΚΡΥΒΟΜΑΙ ΜΕΣΑ»

 Σας ενημερώνουμε ότι η Πανελλήνια Ένωση Εκπαιδευτικών Αγωγής Υγείας διοργανώνει την 5^η Διαδικτυακή Εσπερίδα την Παρασκευή 13 Μαρτίου 2026, ώρες 18:00 - 20:00

 

με εισηγήτρια τη Μαγδαληνή (Λίνα) Καλαθέρη,  Εκπαιδεύτρια δια βίου μάθησης/πρ. Υπεύθυνη Αγωγής Υγείας ΔΠΕ Ευβοίας.

 

Τίτλος εισήγησης και εργαστηρίων:

 «ΘΥΜΩΝΩ – ΞΕΘΥΜΩΝΩ ΚΑΙ ΕΓΩ ΚΡΥΒΟΜΑΙ ΜΕΣΑ»

 

Με υιοθετημένη την αντίληψη ότι τα λογοτεχνικά έργα για παιδιά αποτυπώνουν όψεις του κόσμου, καταγράφουν τις δυσκολίες της πραγματικότητας και υποδεικνύουν με δημιουργικό τρόπο την ωφέλιμη στάση και συμπεριφορά, αξιοποιούμε τα παραμύθια σε βιωματικές, διαθεματικές δραστηριότητες διαχείρισης συναισθημάτων. Έτσι με υλικό τα παραμύθια και δημιουργώντας ένα πλαίσιο ασφάλειας, προσεγγίζουμε αποτελεσματικά θέματα Αγωγής Υγείας, ενδυναμώνουμε, χειραφετούμε και εκπαιδεύουμε τους μαθητές και μαθήτριές μας στη διαχείριση των προσωπικών και κοινωνικών σχέσεών τους.

Στο συγκεκριμένο εργαστήριο προσεγγίζουμε τη διαχείριση του θυμού, ενός από τα πιο συνήθη έντονα συναισθήματα, που δυσχεραίνει τη λειτουργία της σχολικής τάξης.

Μετά από  σύντομη εισήγηση και την αφήγηση του παραμυθιού, θα εργαστούμε σε ομάδες κατά το δυνατόν βιωματικά και θα υλοποιήσουμε ενδεικτικές  δραστηριότητες που στη συνέχεια μπορούν να αξιοποιηθούν με τα παιδιά της τάξης μας.

Το υλικό (με πλήρη καταγραφή των δραστηριοτήτων και των συνοδευτικών εντύπων του)  που θα πάρετε με το τέλος του σεμιναρίου, μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε κάθε ηλικία με μόνη αλλαγή, την επιλογή του λογοτεχνικού έργου.

 

Παρακαλούνται όσοι/όσες επιθυμούν να παρακολουθήσουν την Εσπερίδα, να συμπληρώσουν την παρακάτω φόρμα συμμετοχής μέχρι τις 12/3/2026 και ώρα 11.00 π.μ..

 

https://forms.gle/BRtkd2kgiJA6iFhx7

 

Το ίδιο βράδυ θα σας αποσταλεί το link της σύνδεσης. Σε όσες και όσους συμμετέχουν θα δοθεί βεβαίωση.

 

Παραθέτουμε σύντομο βιογραφικό σημείωμα της εισηγήτριας.

 

Η Μαγδαληνή (Λίνα) Καλαθέρη σπούδασε οικονομικά στην ΑΣΟΕΕ, παιδαγωγικά στην Παιδαγωγική Ακαδημία Ρόδου και στο ΕΚΠΑ (εξομοίωση), μετεκπαιδεύτηκε στο Μαράσλειο Διδασκαλείο και στο Ανοιχτό Πανεπιστήμιο Κύπρου με μεταπτυχιακό τίτλο στη Συνεχιζόμενη Εκπαίδευση και στην  Εκπαίδευση Ενηλίκων. Πιστοποιήθηκε στις ΤΠΕ (Α’ και Β’ επίπεδο). Επιμορφώθηκε σε πολλά επιμέρους θέματα παιδαγωγικού ενδιαφέροντος και κυρίως σε θέματα (θεωρητικά και   πρακτικά) Αγωγής Υγείας σε πολυήμερα σεμινάρια του ΥΠΕΠΘ και άλλων φορέων. Έχει εξειδικευθεί σε θέματα που αφορούν την υλοποίηση σχεδίων εργασίας, τη διαχείριση της τάξης και της διαφορετικότητας των μαθητών, καθώς και την ομαδοσυνεργατική διδασκαλία και τη βιωματική μάθηση.

Εργάστηκε ως οικονομολόγος στον ιδιωτικό τομέα, ως δασκάλα σε σχολεία της Εύβοιας και ως Υπεύθυνη Αγωγής Υγείας στη Διεύθυνση Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης Εύβοιας για δέκα χρόνια (2001-2011). Υλοποίησε και επίβλεψε προγράμματα Αγωγής Υγείας και στα πλαίσια των προγραμμάτων του Γ΄ΚΠΣ (Κοινοτικά Προγράμματα Στήριξης) και συνέγραψε πλήθος εκπαιδευτικών υλικών Αγωγής Υγείας που εκδόθηκαν ως βιβλία από τη Διεύθυνση Π.Ε. Εύβοιας. Συμμετείχε σε ευρωπαϊκά προγράμματα. Έχει εισηγηθεί πολλά θέματα σε σεμινάρια Σχολικών Συμβούλων και έχει διδάξει στα ΠΕΚ Λαμίας. Έχει προβεί σε ανακοινώσεις εργασιών σε συνέδρια της Ελλάδας και της Κύπρου και έχει δημοσιεύσει άρθρα επιστημονικού ενδιαφέροντος. Έχει μεγάλη εμπειρία επιμόρφωσης ομάδων ενηλίκων (εκπαιδευτικών και γονέων) σε θέματα βιωματικής μάθησης, αξιοποίησης της λογοτεχνίας για τη διερεύνηση θεμάτων Αγωγής Υγείας, σεξουαλικής αγωγής, συμπερίληψης κ.ά. Διατηρεί και ενημερώνει ιστοσελίδα εκπαιδευτικού περιεχομένου και ιστολόγιο για την καθημερινή δουλειά στην τάξη.

            Σήμερα είναι συνταξιούχος και δασκάλα δια βίου. 

Η Αντιπρόεδρος                                                                                        Η Πρόεδρος

 

Θεοδώρα Αστέρη                                                                       Γεωργίτσα Σταματοπούλου

"Αργή παιδαγωγική" της Alison Clark

 

Το βιβλίο "Αργή παιδαγωγική: Μια προσέγγιση για την αβίαστη μάθηση στην προσχολική ηλικία" εστιάζει στη σημασία του παρεχόμενου χρόνου στην προσχολική ηλικία, υποστηρίζοντας την αξία των αργών παιδαγωγικών πρακτικών και της αβίαστης μάθησης. Η Alison Clark αναφέρεται σε εναλλακτικές πρακτικές στην προσχολική εκπαίδευση, αγωγή και φροντίδα που επιτρέπουν έναν διαφορετικό ρυθμό και παλμό, στο πλαίσιο της εκπαιδευτικής διαδικασίας.

Το βιβλίο χωρίζεται σε τρία μέρη. Το πρώτο εξετάζει τις πιέσεις στην προσχολική εκπαίδευση, αγωγή και φροντίδα για επιτάχυνση και για να είναι τα παιδιά «έτοιμα» για το επόμενο στάδιο. Στη συνέχεια, το βιβλίο διερευνά διαφορετικές σχέσεις με τον χρόνο και το ρολόι για τα μικρά παιδιά και τους εκπαιδευτικούς. Το δεύτερο μέρος διερευνά μερικές από τις μορφές που μπορούν να πάρουν οι αβίαστες πρακτικές, συμπεριλαμβανομένων των υπαίθριων δραστηριοτήτων, του ατελιέ, των καθημερινών ρουτινών, των ιστοριών, της παιδαγωγικής τεκμηρίωσης και της «αργής» έρευνας. Το τρίτο μέρος παρουσιάζει ποια θα ήταν μια ορθή προσέγγιση του χρόνου στην προσχολική εκπαίδευση, αγωγή και φροντίδα, ενώ συζητά τις προκλήσεις και τις δυνατότητες που συναντάμε στα προσχολικά κέντρα.

Το βιβλίο λειτουργεί ως καταλύτης για μια επείγουσα συζήτηση σχετικά με την ανάγκη επιβράδυνσης στην εκπαιδευτική πράξη και την εκπαίδευση των παιδαγωγών, ώστε να λειτουργούν λιγότερο ως βιαστικοί ενήλικες, δίνοντας περισσότερα κίνητρα και ευκαιρίες στα παιδιά να (αυτ)ενεργήσουν μακριά από την πίεση του χρόνου. Παράλληλα, διερευνά μελέτες περιπτώσεων όπου οι αργές παιδαγωγικές πρακτικές στην εκπαίδευση της προσχολικής ηλικίας ήδη εφαρμόζονται. Μπορεί να αποτελέσει βασικό ανάγνωσμα για φοιτητές, ερευνητές, παιδαγωγούς και υπεύθυνους χάραξης εκπαιδευτικής πολιτικής προσφέροντας ουσιαστική κατανόηση της σχέσης με τον χρόνο στην προσχολική ηλικία και τη σημασία της αργής παιδαγωγικής και της αβίαστης μάθησης.

Αργή παιδαγωγική
Μια προσέγγιση για την αβίαστη μάθηση στην προσχολική ηλικία
Alison Clark
Επιστημονική επιμέλεια: Μαρία Σταμάτογλου – Ζωή Κωνσταντινίδου
232 σελ.
ISBN 978-618-202-255-9

Εκδόσεις Δίσιγμα, Θεσσαλονίκη, 2025. 

Τα ηλεκτρονικά βιβλία των Smart Families

Η  ιστοσελίδα των υγειών έξυπνων οικογενειών  δημιουργήθηκε στα πλαίσια του ευρωπαϊκού προγράμματος Health4Eukids και βασίζεται κυρίως στην φιλανδική ιστοσελίδα https://neuvokasperhe.fi/en/ του Πακέτου Εργασίας 6 Smart Family που έχει ως γενικό στόχο να υποστηρίξει τα κράτη μέλη να αναπτύξουν ένα σύστημα παρακολούθησης υγιούς τρόπου ζωής σε οικογένειες προσαρμοσμένο στα εθνικά πλαίσια και στις απαιτήσεις της πολιτικής, βιώσιμο με την πάροδο του χρόνου.

Η προσέγγιση του Smart Family παρέχει στους επαγγελματίες μια μέθοδο και εργαλεία για συμβουλές υγιούς τρόπου ζωής και επικεντρώνεται σε οικογένειες που περιμένουν μωρό ή έχουν παιδιά ηλικίας 0-12 ετών. Επίσης, μελετά τις αλλαγές στη στάση των επαγγελματιών όταν αλληλεπιδρούν με παιδιά και οικογένειες καθώς είναι σημαντικό να κατανοήσουμε πώς οι επαγγελματίες εντοπίζουν τα δυνατά σημεία των οικογενειών στις συνήθειες υγείας τους και πώς μπορούν να υποστηρίξουν τις αλλαγές συμπεριφοράς.

Στα πλαίσια του προγράμματος εκδόθηκαν τα βιβλία: 

• Δημόσια υγεία για παιδιά 
• Πρόληψη για την παιδική παχυσαρκία
• Θηλασμός

Τα βιβλία είναι στα ελληνικά και στα αγγλικά και είναι διαθέσιμα ηλεκτρονικά.  

Τα βρίσκετε εδώ.

«Μεγαλώνοντας παιδιά στην ψηφιακή εποχή» και «Γονιός, κυνηγός, τροφοσυλλέκτης»

 

Άρθρο της Κατερίνας Ζαμαρία

Αναδημοσίευση από το Διάστιχο.

«Μεγαλώνοντας παιδιά στην ψηφιακή εποχή. Κίνδυνοι, προκλήσεις και ευκαιρίες» του Πέτρου Ρούσσου, εκδόσεις Gutenberg. 

Καθηγητής Γνωστικής Ψυχολογίας και Κυβερνοψυχολογίας στο Τμήμα Ψυχολογίας του ΕΚΠΑ, διευθυντής του Εργαστηρίου Πειραματικής Ψυχολογίας, που ασχολείται ερευνητικά πάνω από 30 χρόνια τώρα με την αλληλεπίδραση παιδιών, εφήβων και ενηλίκων με τις ψηφιακές τεχνολογίες, εστιάζοντας στις επιπτώσεις που έχουν στις νοητικές διεργασίες, στη μάθηση και στη συμπεριφορά μας, ο Πέτρος Ρούσσος είναι ο κατάλληλος άνθρωπος να μιλήσει για ένα από τα μείζονα θέματα της εποχής.

Το βιβλίο του Μεγαλώνοντας παιδιά στην ψηφιακή εποχή κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις Εκδόσεις Gutenberg: Πόσο χρόνο περνούν τα παιδιά μπροστά στις οθόνες; Είναι ασφαλή στο διαδίκτυο; Πώς επηρεάζουν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης την αυτοεικόνα και τις σχέσεις τους; Μπορεί η τεχνολογία να ενισχύσει τη μάθηση ή μήπως τελικά βλάπτει τη συγκέντρωση και την κριτική τους σκέψη; Και το πιο σημαντικό: πώς μπορούν οι γονείς να γίνουν καθοδηγητές και όχι απλώς παρατηρητές στον ψηφιακό κόσμο των παιδιών τους;

Με την τεχνολογία να έχει εισχωρήσει σε κάθε πτυχή της ζωής των παιδιών και των εφήβων, επηρεάζοντας τον τρόπο που επικοινωνούν, μαθαίνουν, δημιουργούν και ψυχαγωγούνται, ο συγγραφέας επιχειρεί να φωτίσει τις πολλές και διαφορετικές πλευρές ενός φαινομένου που απασχολεί όλο και περισσότερο τους εμπλεκόμενους με παιδιά. «Η τεχνολογία μοιάζει με τη θάλασσα: δεν είναι λύση να κρατήσουμε τα παιδιά μακριά από αυτήν. Η λύση είναι να τους μάθουμε να κολυμπούν με ασφάλεια» υποστηρίζει ο συγγραφέας.

Όταν μιλάμε για κινδύνους στο διαδίκτυο, οφείλουμε να αποφύγουμε την εύκολη λύση της μονοδιάστατης εξήγησης και αυτό ο συγγραφέας φαίνεται να το συμμερίζεται. Με τρόπο εμπεριστατωμένο αλλά και με ισόρροπη προσέγγιση, αποφεύγει τη δαιμονοποίηση της τεχνολογίας αλλά δίνει έμφαση στο πώς εκείνοι που πλαισιώνουν τα παιδιά και τους εφήβους θα τους καλλιεργήσουν την κριτική σκέψη και την αυτονομία. Η επιστημονική προσέγγιση, με παράθεση δεδομένων αλλά και παραδειγμάτων από την καθημερινότητα των νεαρών χρηστών, καθιστούν την ανάγνωση προσβάσιμη και ελκυστική από κάθε αναγνώστη (ακόμα και έφηβοι 15+ μπορούν να το διαβάσουν).

Στα μικρής αλλά πλήρους ανάλυσης κεφάλαια του βιβλίου παρουσιάζονται όλα τα θέματα που σχετίζονται με τις οθόνες. Οι θετικές χρήσεις της τεχνολογίας, οι κίνδυνοι από τη χρήση των κινητών και του διαδικτύου, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και ο αντίκτυπός τους στα παιδιά, τα οφέλη και οι προκλήσεις από τα ηλεκτρονικά παιχνίδια, το ψηφιακό αποτύπωμα και η διαδικτυακή φήμη, οι νομικές και ηθικές διαστάσεις του φαινομένου.

Ο συγγραφέας ξεκινά από τη βασική παραδοχή ότι η ψηφιακή εποχή είναι μια εποχή που γεννά φόβους αλλά και προκλήσεις. Διευκρινίζει, ωστόσο, πόσο σημαντικό είναι όχι μόνο να έχει κάποιος επίγνωση των «τεράτων» του ψηφιακού κόσμου, αλλά να αποκτήσει και τα εργαλεία και τις γνώσεις για τον εντοπισμό και την αποφυγή τους. Τονίζει –και έχει σημασία αυτό– ότι ο ψηφιακός κόσμος λειτουργεί σαν καθρέφτης μιας κοινωνίας στην οποία η επιθετικότητα, η αποξένωση, η ανασφάλεια, η έλλειψη ορίων, προϋπήρχαν· η τεχνολογία και το διαδίκτυο, όμως, μεγεθύνουν και τα καθιστούν πιο ορατά και πιο ακραία. Απομυθοποιεί την κυρίαρχη αντίληψη ότι η ευκολία με την οποία τα σημερινά παιδιά χειρίζονται τα μέσα συνιστά δεξιότητα, που εν πολλοίς είναι. Κι αυτό γιατί συγχέεται με μια πλασματική αίσθηση ελευθερίας (που δεν υφίσταται, καθώς οι πλατφόρμες επιλέγουν πριν από εμάς για εμάς), αλλά και μια πλασματική αίσθηση επαρκούς γνώσης, καθώς θεωρούν πως το «σερφάρισμα» ισοδυναμεί με πληροφόρηση (που δεν είναι, καθώς ο εγκέφαλος λειτουργεί μεν ως σαρωτής πληροφοριών, αλλά όχι ως εργαλείο κριτικής ανάλυσης και εμβάθυνσης).

Στο βιβλίο επαναπροσδιορίζεται και η έννοια της γονεϊκότητας στην ψηφιακή εποχή. Ο συγγραφέας επισημαίνει κάτι που αποτελεί μια δυσάρεστη διαπίστωση των ημερών: όλο και περισσότεροι έφηβοι πάσχουν από μια μορφή «αθροιστικής αναπηρίας», που εκφράζεται με τη σταδιακή μείωση δεξιοτήτων ζωής, την αντιμετώπιση των δυσκολιών ή την προσαρμογή στις αλλαγές, και αποδίδεται στην εσφαλμένη τάση των γονιών να υπερπροστατεύουν τα παιδιά τους από φόβο μήπως βιώσουν άγχος ή αποτυχία. Ακριβώς γι’ αυτό θεωρεί την έλλειψη ψηφιακού γραμματισμού ως τον μεγαλύτερο κίνδυνο για παιδιά και γονείς από το διαδίκτυο και τα κινητά. Τονίζει τη σημασία τού να κατέχουν οι γονείς τις γνώσεις, τα εργαλεία και τους τρόπους στήριξης των παιδιών, αναδεικνύοντας τη σημασία του διαλόγου και της συμμετοχής στην ψηφιακή ζωή των παιδιών τους, της εποπτείας της διαδικτυακής ζωής των παιδιών χωρίς να καταπατούν την ιδιωτικότητά τους.

Στο ίδιο μήκος κύματος επισημαίνει και τον καθοριστικό ρόλο του σχολείου (όχι μόνο ως χώρου παροχής γνώσεων, αλλά και ως θεσμού καλλιέργειας δεξιοτήτων απαραίτητων για τον 21ο αιώνα), όπως και της Πολιτείας στην ενίσχυση του ψηφιακού γραμματισμού των νέων, στην ανάπτυξη δεξιοτήτων όπως η αξιολόγηση των πληροφοριών, η προστασία της ιδιωτικότητας, η ασφαλής πλοήγηση. Καταλήγει, λοιπόν, στο συμπέρασμα πως η τεχνολογία «προκαλεί» όλους μας σε έναν συνολικό επαναπροσδιορισμό: την αναζήτηση της ισορροπίας μεταξύ της δαιμονοποίησης και της ενσωμάτωσης της τεχνολογίας στη ζωή μας. Και το βιβλίο κλείνει με ένα ουσιώδες ερώτημα: τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος σε έναν κόσμο όπου η τεχνητή νοημοσύνη αναπτύσσεται διαρκώς, που δεν είναι πια εργαλείο αλλά περιβάλλον.

Ένα βιβλίο που επιβάλλεται να διαβαστεί από γονείς, εκπαιδευτικούς και ειδικούς ψυχικής υγείας, ένα βιβλίο που πρέπει να βρίσκεται σε κάθε σπίτι όπου υπάρχει έφηβος.

«Γονιός, κυνηγός, τροφοσυλλέκτης. Μυστικά για τη χαμένη τέχνη της ανατροφής ευτυχισμένων παιδιών» της Michaeleen Doucleff, μετάφραση: Κατερίνα Χαλμούκου, Εκδόσεις Gutenberg.

Η Μαϊκλίν Ντούκλεφ έχει διδακτορικό στη Χημεία, εργάζεται ως επιστημονική ανταποκρίτρια στο National Public Radio και το 2015 τιμήθηκε με το βραβείο George Foster Peabody για την κάλυψη της επιδημίας του ιού Έμπολα. Το βιβλίο της Γονιός, κυνηγός, τροφοσυλλέκτης, που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Gutenberg, σε μετάφραση Κατερίνας Χαλμούκου, ξεκινά με μια χαρακτηριστική αφήγηση: «Θυμάμαι τη στιγμή που έπιασα πάτο ως μητέρα. Ήταν ένα παγωμένο πρωινό του Δεκέμβρη, στις 5 η ώρα. Ήμουν ξαπλωμένη στο κρεβάτι, φορώντας το ίδιο φούτερ που φορούσα και την προηγούμενη μέρα. Είχα μέρες να λουστώ […] Όταν η Ρόζι ήταν μωρό, έκλαιγε πολύ […] Τώρα η Ρόζι ήταν πλέον τριών ετών και το κλάμα είχε μετουσιωθεί σε εκρήξεις θυμού… Ακόμα και το πιο απλό πράγμα –όπως το να ετοιμαστεί το πρωί για τον παιδικό σταθμό– είχε μετατραπεί σε καβγά…». Γιατί και γι’ αυτή –όπως και για πολλούς– η γονεϊκότητα αποδεικνύεται ένας εξαιρετικά δύσκολος ρόλος.

Πώς μεγαλώνουν οι πιο ευτυχισμένοι, συνεργάσιμοι και ισορροπημένοι άνθρωποι του κόσμου; Με αφορμή αυτό το ερώτημα, η συγγραφέας ξεκινά ένα ταξίδι σε τρεις κοινότητες ιθαγενών του πλανήτη. Συναντά οικογένειες Μάγια στο Μεξικό, οικογένειες Ινουίτ πάνω από τον Αρκτικό Κύκλο και οικογένειες Χαντζάμπε στην Τανζανία. Βλέπει ότι αυτοί οι πολιτισμοί δεν έχουν τα ίδια προβλήματα με τα παιδιά που έχουν οι Δυτικοί γονείς.

Ζει μαζί τους, παρατηρεί τις οικογένειές τους και δοκιμάζει τις στρατηγικές τους στο δικό της παιδί. Ανακαλύπτει έναν εντελώς διαφορετικό τρόπο ανατροφής: χωρίς φωνές, χωρίς εξουθενωτικούς καβγάδες, αλλά με σεβασμό, ηρεμία και αληθινή συνεργασία. Συνομιλεί με ψυχολόγους, νευροεπιστήμονες και ανθρωπολόγους, εξηγώντας πώς αυτές οι αρχαίες πρακτικές συνδέονται με όσα γνωρίζουμε σήμερα για την ψυχική υγεία και την ανάπτυξη των παιδιών και πώς μπορούν, αξιοποιημένες μέσα στον σύγχρονο τρόπο ζωής, να συμβάλουν στη δημιουργία ευτυχισμένων, συνεργάσιμων, ισορροπημένων ανθρώπων.

Κοινή παράμετρος των κοινοτήτων στις οποίες έζησε είναι το ότι οι γονείς χτίζουν μια σχέση με τα μικρά παιδιά που βασίζεται στη συνεργασία αντί για τον έλεγχο, στην εμπιστοσύνη αντί για τον φόβο και στις εξατομικευμένες ανάγκες αντί για τυποποιημένα αναπτυξιακά μοντέλα. Οι γονείς Μάγια γίνονται το παράδειγμα ανατροφής συνεργάσιμων παιδιών. Χωρίς να καταφεύγουν σε δωροδοκίες, απειλές ή πίνακες εργασιών, μεγαλώνουν «βοηθούς», συμπεριλαμβάνοντας τα παιδιά στις οικιακές εργασίες από τη στιγμή που μπορούν να περπατήσουν. Οι γονείς Ινουίτ έχουν αναπτύξει μια αξιοσημείωτα αποτελεσματική προσέγγιση για τη διδασκαλία της συναισθηματικής νοημοσύνης στα παιδιά. Όταν αυτά κλαίνε, χτυπούν ή συμπεριφέρονται άσχημα, οι γονείς Ινουίτ ανταποκρίνονται με μια ήρεμη, ευγενική συμπεριφορά που διδάσκει στα παιδιά πώς να ηρεμούν και να σκέφτονται πριν ενεργήσουν. Οι γονείς Χαντζάμπε αναφέρονται ως παράδειγμα για την ανατροφή παιδιών με αυτοπεποίθηση, που προστατεύει τα παιδιά από το άγχος και το στρες, τόσο συνηθισμένο πλέον μεταξύ των σημερινών παιδιών.

Στο μεγαλύτερο μέρος του το βιβλίο έχει χαρακτηριστικά μιας προσωπικής, αυτοβιογραφικής και γι’ αυτό ρεαλιστικής αφήγησης. Χωρίς επιστημονική ορολογία (που κι αυτή παρατίθεται όπου υπάρχει ανάγκη), εστιάζει σε παραδείγματα, που το καθιστούν ένα πρακτικό εργαλείο στα χέρια των γονιών. Στον πυρήνα του βιβλίου, η κυρίαρχη «συμβουλή» αφορά το πώς οι γονείς θα κάνουν τα παιδιά τους να νιώσουν, από την πρώτη στιγμή, ότι ανήκουν σε μια ομάδα, εξ ου και το ακρωνύμιο Team, που χρησιμοποιεί για να αποδώσει τις κατευθυντήριες γραμμές στην επίτευξη αυτού του στόχου:

T – Συντροφικότητα (συμπερίληψη, με τρόπους κατάλληλους για την ηλικία τους, στα πράγματα που κάνετε ως γονείς, όπως μαγειρική, κηπουρική κ.λπ.).

E – Ενθάρρυνση, ποτέ επιβολή (γεγονός που προϋποθέτει οι γονείς να κατανοούν πρωτίστως τα δικά τους συναισθήματα, να είναι οι ενήλικες στη σχέση και να σέβονται το επίπεδο της συναισθηματικής νοημοσύνης του παιδιού).

Α – Αυτονομία (εκπαίδευση, δηλαδή, στο πώς το παιδί δε θα εκτελεί τις γονικές εντολές, αλλά θα αναλαμβάνει πρωτοβουλίες, αλλά και εκπαίδευση του γονιού, ταυτόχρονα, στο να μη θεωρεί ότι είναι ο ηγέτης στη σχέση του με το παιδί).

Μ – Ελάχιστη παρέμβαση (παροχή, δηλαδή, στο παιδί της δυνατότητας να διαθέτει ελεύθερο χρόνο για παιχνίδι και ανάπαυση και όχι ένα βαρυφορτωμένο πρόγραμμα με ατελείωτες δραστηριότητες, στο όνομα μιας καλύτερης επαγγελματικής αποκατάστασης στο μέλλον).

Μολονότι κάποια σημεία του βιβλίου ίσως ξενίσουν τους γονείς-αναγνώστες (για παράδειγμα, η ωραιοποίηση των πολιτισμών στους οποίους εστιάζει, αγνοώντας ζητήματα που στον δυτικότροπο πολιτισμό αποτελούν αντικείμενο συζήτησης, όπως το ότι η γονεϊκότητα αφορά και όλα τα φύλα), οι συμβουλές, οι προτάσεις, οι ιδέες και οι υποδείξεις σίγουρα θα φανούν χρήσιμες σε όποιον επιθυμεί να γνωρίσει και να εφαρμόσει εναλλακτικές προσεγγίσεις στην ανατροφή των παιδιών.

Εν κατακλείδι, το βιβλίο "Γονιός, κυνηγός, τροφοσυλλέκτης" είναι ένας πρακτικός οδηγός γεμάτος απλά, εφαρμόσιμα μαθήματα που μπορούν να μεταμορφώσουν την καθημερινότητα κάθε οικογένειας, να μας εμπνεύσουν να ξανασκεφτούμε τον τρόπο που μεγαλώνουμε τα παιδιά μας.

Κυριάκος Χαρίτος: «Το μεταξένιο»

 

Άρθρο της Κατερίνας Ζαμαρία

Αναδημοσίευση από το Διάστιχο.

Σε μια χώρα μακρινή, που κανείς δεν ξέρει, υπήρχε ένα παιδί από μετάξι. Το έλεγαν μεταξένιο και φοβόταν τη ζωή, μια νύχτα όμως φάνηκε γενναίο και πήγε στη γιορτή. Εκεί τα βρήκε δύσκολα και έχασε αρκετά κομμάτια του, μα –χάρη σε ένα ραφτάκι– βρήκε την αγκαλιά, τη φροντίδα, την αγάπη…

Αυτός είναι ο πυρήνας του καινούργιου βιβλίου του Κυριάκου Χαρίτου Το μεταξένιο, σε εικονογράφηση Βασίλη Κουτσογιάννη, που κυκλοφορεί από το Μεταίχμιο. Ο Κυριάκος Χαρίτος γράφει βιβλία για παιδιά, πεζά και ποίηση για ενήλικες, και δημοσιεύει στη σελίδα του στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης κείμενα-σκέψεις (θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν ως ιστορίες bonsai ή ένα διαδικτυακό ημερολόγιο), που δείχνουν πόσο εξαιρετικά χειρίζεται τη μικρή φόρμα.

Η ιστορία του μεταξένιου είναι μια πολυεπίπεδη ιστορία. Μια ιστορία με ψυχαναλυτική υπόσταση, αφού το κυρίαρχο θέμα περιστρέφεται γύρω από αυτό που αποκαλούμε ταυτότητα – με όποια προέκταση δίνει ο καθένας στη λέξη αυτή. Είναι η ιστορία ενός πλάσματος που κάνει το αποφασιστικό βήμα να εγκαταλείψει τον περίκλειστο και ασφαλή κόσμο (που η μητέρα του έχει δημιουργήσει γύρω του) και να βγει «έξω». Είναι μια ιστορία ενηλικίωσης, λοιπόν; Θα μπορούσε να διαβαστεί και έτσι. Ως ένα coming out στην ίδια τη ζωή. Ωστόσο, θα ήταν άδικο να προσπαθήσουμε να κατηγοριοποιήσουμε –θεματικά και ηλικιακά, ακόμα– ένα βιβλίο που, χάρη στον αλληγορικό του χαρακτήρα, προσφέρεται για πολλαπλές αναγνώσεις. Η ιδιαιτερότητά του (και εδώ αναδεικνύεται και η λογοτεχνική του αξία) συνίσταται ακριβώς στο ότι όποιος το διαβάζει, ανακαλύπτει μια δική του ερμηνευτική εκδοχή, προσεγγίζοντάς το με το δικό του αναγνωστικό βλέμμα.

Ποιος είναι το μεταξένιο και ποιος το ραφτάκι; Ποια είναι αυτά τα δυο –διαφορετικά μεταξύ τους– πλάσματα, που θα συναντηθούν στον απόηχο μιας γιορτής, στην οποία το ένα δεν πρόλαβε να πάει και η οποία για το άλλο υπήρξε καταστροφική; Ποιο είναι η περσόνα του δημιουργού; Μπορεί ο Άλλος να γίνει ο καθρέφτης της δικής σου αλλαγής; Μπορεί, αν είσαι το μεταξένιο, το ραφτάκι να κρύβεται μέσα σου;

Ο λόγος και οι εικόνες είναι οι δύο ισχυροί πυλώνες πάνω στους οποίους χτίζεται το βιβλίο. Λόγος που στηρίζει την αφήγηση με τρόπο μοναδικό. Εικονοπλαστικός, μικροπερίοδος, με ασύνδετα σχήματα και λέξεις που σχηματίζουν –κυριολεκτικά– σχήματα (κύκλους, ημικύκλια και σκάλες), με πληθώρα επιθέτων και ουσιαστικών, με λέξεις που ο Χαρίτος συνθέτει σε μια ιδιότυπη γλωσσοπλασία. Παράγει αποτέλεσμα όχι από το τι λέγεται, αλλά και από το πώς λέγεται. Με ισορροπία στον λυρισμό που διαθέτει, καταφέρνει να μιλήσει με ποιητικότητα και ρυθμό στους αναγνώστες, ειδικά σε μια εποχή που ο λόγος φαίνεται να συρρικνώνεται και να χάνει το βάθος του.

Αξιοποιώντας δύο αφηγητές, έναν ενδοκειμενικό –τη μητέρα– κι έναν εξωκειμενικό παντογνώστη, δημιουργεί ένα βιβλίο με πολλαπλά θεματικά κέντρα: ο φόβος, η υποταγή, η φιλία, η δύναμη να αλλάζεις, τα κλουβιά στα οποία σε κλείνουν στο όνομα της αγάπης και της προστασίας ή εκείνα όπου εσύ κλείνεσαι, η αποδοχή της διαφορετικότητας, η δύναμη να ξαναφτιάχνεις τον εαυτό σου με νέα υλικά, οι διαπροσωπικές σχέσεις: άνθρωποι που τραυματίζουν και άνθρωποι που θεραπεύουν.

Ο εγκιβωτισμός πληθώρας παραμυθιακών στοιχείων (όπως οι επαναλήψεις, οι αριθμοί, η διαβεβαίωση περί της αλήθειας) επιτρέπουν στον συγγραφέα να καταφέρει κάτι μοναδικό. Να χρησιμοποιήσει την ιδανική δοσολογία στο «σκοτάδι» που υπάρχει στο βιβλίο:

Του έλεγε η μάνα του, η μεταξομάνα του... Μεταξένιο μου κι απαλένιο μου… Πρόσεχε τη βροχή, τη φωτιά, τα δάκρυα, τα φιλιά… μα πιο πολύ απ’ όλα, μεταξένιο μου κι απαλένιο μου, μεταξάκι μου κι απαλάκι μου, μεταξομονάκριβό μου… πρόσεχε τους ανθρώπους.

Γιατί αυτός ο κόσμος που φαντάζει στα μάτια του μεταξένιου λαμπερός, όσο είναι κλεισμένο στο προστατευτικό του κουκούλι, μετατρέπεται σε κόσμο φτιαγμένο από τα πιο σκληρά υλικά:

Τραβάγανε, τσιμπάγανε, το μετάξι του ήθελαν δικό τους… Πονούσε, φώναζε, σκιζόταν, τσαλακωνόταν… Κανείς…

Ο συμβολισμός είναι το κυρίαρχο εργαλείο του Χαρίτου. Έχουμε ένα βιβλίο που εστιάζει πρώτα στο τι με κάνει να νιώθω ως αναγνώστης και μετά στο τι με κάνει να σκέφτομαι. Ο τρόπος με τον οποίο διαχειρίζεται το θέμα αποκλίνει από την κυρίαρχη αντίληψη ότι πίσω από κάθε κείμενο πρέπει να εμπεριέχεται ένα ηθικό δίδαγμα ή μια χρηστική συμβουλή (που συχνά οδηγεί τους γονείς στο να αναζητούν βιβλία-εγχειρίδια).

Το όνομα του πρωταγωνιστή αποτυπώνει και την ψυχοσύνθεσή του. Ο συγγραφέας δημιουργεί ένα πλάσμα που στο υλικό από το οποίο είναι φτιαγμένο έχουν συγκεραστεί αντίθετα μεταξύ τους χαρακτηριστικά: πολύτιμο, ακριβό, ευαίσθητο, αλλά ταυτόχρονα ευάλωτο, δύσχρηστο, που τσαλακώνεται και λερώνεται εύκολα, που γίνεται υλικό πάνω στο οποίο κάποιος μπορεί να αποτυπώσει τα δικά του μοτίβα (για να θυμηθούμε και τις μεταξοτυπίες). Τα ρούχα γίνονται σύμβολο του εσωτερικού κόσμου: «Σκισμένο, κουρελιασμένο… ούτε η μάνα μου τώρα δε θα με γνώριζε…». Και τότε θα έρθει ένα ραφτάκι. «Μπορείς να με φτιάξεις; Να με ξαναράψεις;» θα το ρωτήσει το μεταξένιο. Κι εκείνο, δώδεκα μερόνυχτα ακοίμητο, θα του κλείσει τις τρύπες, θα συνενώσει τα κουρελιασμένα του κομμάτια. Με υλικό γερό κι ανθεκτικό, σαν το βαμβάκι. Ζεστό και δροσερό, που δε λεκιάζει, που ρουφά τα δάκρυα. Κι αν το μεταξένιο είναι πλασμένο από υλικό που το αναγκάζει να ζει εγκλωβισμένο σε ένα κουκούλι, κι αν στην έξοδό του στον κόσμο «νόμιζε πως πέθανε… όλα γίνανε μαύρα… πιο μαύρα», το ραφτάκι είναι αυτό που θα του δείξει πως ο πόνος είναι, κάποτε, ένα κομμάτι της αγάπης και, αγκαλιάζοντάς τον, προχωράς, το ραφτάκι είναι αυτό που θα καλύψει την απόσταση ανάμεσα σε αυτούς τους δύο κόσμους, αποκαλύπτοντας τη δύναμη μιας άλλης αγάπης, που οδηγεί στην αποδοχή.

Με ευφυή τρόπο ο Χαρίτος επιλέγει το ουδέτερο γένος στην ονοματοδοσία του πρωταγωνιστή. Όχι μόνο γιατί στην αγαπητική γλώσσα συχνά ο λόγος εκφέρεται στο ουδέτερο γένος. Όχι μόνο γιατί είναι στοιχείο του παραμυθιού. Ούτε γιατί εκφραστικά αποτυπώνεται έτσι, με τον καλύτερο τρόπο, η αθωότητά του, αφού έχει παραμείνει ανέγγιχτο από την κοινωνία. Έχω την αίσθηση ότι ο συγγραφέας, θέλοντας να αποδομήσει στερεότυπα, επιλέγει να μιλήσει για ένα πλάσμα πέρα από τα φύλα. Γιατί τα ανθρώπινα συναισθήματα και οι ανάγκες δεν μπορούν να εγκλωβίζονται σε στεγανά με βάση το φύλο, την ηλικία ή όποια άλλη βαθιά ενσωματωμένη κοινωνική επιταγή.

Η εικονογράφηση του Κουτσογιάννη ονειρική. Δημιουργεί ένα κείμενο πάνω στο κείμενο, αποδεικνύοντας το πόσο καθοριστικό ρόλο παίζει η ματιά του εικονογράφου στο τελικό αποτέλεσμα, αισθητικό και μη. Ένα καθρέφτισμα του κειμένου στη λίμνη των χρωμάτων και των σχημάτων. Αξιοποιώντας στοιχεία από τη γιαπωνέζικη τέχνη, παίζοντας με τις αποχρώσεις του μπλε χρώματος που καταλήγουν σε μοβ, σχεδόν δημιουργώντας υφές στις σελίδες του βιβλίου, με υφάσματα ημιδιάφανα, με κλωστές που άλλοτε λάμπουν κι άλλοτε διαρρηγνύονται, άλλοτε με χρώματα ψυχρά κι άλλοτε θερμά, οδηγεί σε μια δεύτερη ανάγνωση του βιβλίου. Τα κλουβιά στις αρχικές εικόνες, το μοναχικό ξερόκλαδο, ο πελαργός, είναι εργαλεία παράλληλης ανάγνωσης. Σύμβολα που, καθώς το μεταξένιο θα αρχίσει να παραμερίζει τις κουρτίνες που το περιβάλλουν, θα μεταλλαχτούν.

Ναι.

Τι;

Δεν το πιστεύεις;

Αλήθεια…

Μια φορά ήταν ένα μεταξένιο αγόρι…

Ένα βιβλίο που σε κάθε ανάγνωση ανακαλύπτεις κάτι ακόμα. Που δικαιώνει την άποψη ότι η επαφή με την Τέχνη γεννά απόλαυση. Ένα βιβλίο που ανέβασε πολύ ψηλά τον πήχη της λογοτεχνίας για παιδιά.

Το μεταξένιο

Κυριάκος Χαρίτος

εικονογράφηση: Βασίλης Κουτσογιάννης

Μεταίχμιο

48 σελ.

ISBN 978-618-03-4145-4

Πέτρος Χριστούλιας: «Η Μαγεμένη»

 

Άρθρο της Κατερίνας Ζαμαρία

Αναδημοσίευση από το Διάστιχο.

Τέσσερα παιδιά, το καθένα με τη δική του ιστορία, γίνονται μια παρέα και θα ζήσουν μια περιπέτεια που θα αφήσει ανεξίτηλο σημάδι στη μνήμη και την καρδιά τους. Το βιβλίο Η Μαγεμένη του Πέτρου Χριστούλια, που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Ίκαρος και απευθύνεται σε παιδιά ηλικίας 9+ ετών, είναι μια περιπέτεια για τη φιλία και τη διαφορετικότητα με φόντο τις Μαγεμένες, τις «Καρυάτιδες της Θεσσαλονίκης».

Το βιβλίο αποτελεί έμπρακτη απόδειξη για το πώς η ιστορία τροφοδοτεί τη μυθοπλασία, ενώ ταυτόχρονα καθιστά σαφές πως πίσω από την καλή λογοτεχνία, σε όποια ηλικιακή ομάδα κι αν απευθύνεται, κρύβεται ενδελεχής έρευνα, που αποτελεί στέρεο υπόβαθρο της γραφής.

Για όσους δεν γνωρίζουν, ο περίφημος μύθος των Μαγεμένων της Θεσσαλονίκης ξεκινά από τη φήμη ενός παράνομου έρωτα, μεταξύ του Μεγάλου Αλεξάνδρου και της γυναίκας του βασιλιά της Θράκης. Όταν η μοιχός σύζυγος πήγε να συναντήσει τον Αλέξανδρο, τόσο εκείνη όσο και η συνοδεία της μαρμάρωσαν. Οι Μαγεμένες της Θεσσαλονίκης, επίσης γνωστές ως Las Incantadas, είναι ομάδα γλυπτών που αποτελούνταν από πέντε στήλες κορινθιακού ρυθμού, οι τέσσερις από τις οποίες διέθεταν αμφίπλευρα γλυπτά. Τα οκτώ αγάλματα (της Μαινάδας, του Διονύσου, της Αριάδνης, της Λήδας, του Γανυμήδη, ενός εκ των Διόσκουρων, της Αύρας και της Νίκης), που κοσμούσαν τη λεγόμενη στοά των Ειδώλων, τοποθετούνται εκεί κατά τον 2ο μ.Χ. αιώνα.

Αυτά τα αγάλματα για πάνω από 100 χρόνια προσπαθούν να τα αρπάξουν οι διάφοροι πρόξενοι της περιοχής. Αυτός που τελικά θα τα αρπάξει, το 1864, και θα τα μεταφέρει στη Γαλλία είναι ο Εμανουέλ Μιλέρ (Emmanuel Miller), με μια γενναία δωροδοκία του Σουλτάνου. Σε επιστολή του προς τη σύζυγό του, ο Μιλέρ αφηγείται: «Ο Σουλτάνος, μέσω του Μεγάλου Βεζίρη, του Φουάντ Πασά, μου έδωσε την άδεια να αποκολλήσω και να μεταφέρω στη Γαλλία οκτώ αγάλματα της Σαλονίκης, που ήθελα τόσο πολύ...». Η αφαίρεση των περίφημων Μαγεμένων, που είναι γνωστές και ως «Καρυάτιδες της Θεσσαλονίκης», ήταν η πρώτη επίσημα καταγεγραμμένη κλοπή, με την άδεια των τότε οθωμανικών αρχών της πόλης. Τα αγάλματα τοποθετήθηκαν στο Λούβρο, ενώ το μνημείο καταστράφηκε και τα ίχνη του χάθηκαν.

Η ιστορία που αφηγείται ο Χριστούλιας είναι μια περιπέτεια, η δράση της οποίας κρατά μερικές ώρες. Ξεκινά ένα μεσημέρι καλοκαιριού και τελειώνει λίγες ώρες αργότερα. Χρησιμοποιώντας ως αφορμή τη σκανταλιάρικη διάθεση των παιδιών αυτής της ηλικίας, ο συγγραφέας θα βάλει τους ήρωές του να απομακρύνονται από το σπίτι τους, κι έτσι οι αναγνώστες θα περιπλανηθούν μαζί τους στη Θεσσαλονίκη της οθωμανικής περιόδου.

Ο Αλί, ο μικρός μουσουλμάνος που κατοικεί δίπλα στην Καμάρα, θα γνωριστεί με τον Δημήτρη, «που κατοικούσε στη γειτονιά των Ρωμιών». Η γνωριμία τους θα εμπλουτιστεί από τις ιστορίες της κουλτούρας τους που ανταλλάσσουν, αλλά και από εκείνες που πλάθει η παιδική τους φαντασία. Μια μέρα, σκέφτονται πως «μια βόλτα στις γύρω γειτονιές θα ήταν μια καλή ευκαιρία να δουν και να μάθουν και τίποτα άλλο». Και κάπως έτσι, διευρύνοντας τα όρια του κόσμου τους, θα φτάσουν στην άλλη άκρη της πόλης, εκεί που γίνεται το περίφημο ανατολίτικο παζάρι. Μετά «αφού περνούσαν την αγορά, θα έφταναν σε ένα μέρος διάσπαρτο με αρχαία μάρμαρα. Ποιος ξέρει τι ανακαλύψεις τούς περίμεναν εκεί!». Εκεί θα γνωρίσουν τους άλλους δύο ήρωες, τον Ιάκωβο ή Τζάκο, γιο Εβραίου εμπόρου που βοηθά τον πατέρα του στο παζάρι, και τη Νίκη, μια μικρή αγρότισσα από ένα χωριό κοντά στην πόλη, που ο πατέρας της προμηθεύει γάλα τους μαγαζάτορες της Θεσσαλονίκης.

Με γόνιμο τρόπο ο συγγραφέας θα εγκιβωτίσει στην αφήγησή του μικρές αλλά ουσιαστικές λεπτομέρειες. Οι σκηνές στην αγορά με τα τοπικά προϊόντα, όπως το σαφράν (για την παραγωγή και την αξία του οποίου δίνονται αρκετές πληροφορίες), οι αναφορές στα μεταφορικά μέσα της εποχής, όπως το ιππήλατο τραμ, η περιγραφή του λιμανιού με την ξύλινη προβλήτα ή του λιθόστρωτου δρόμου της πόλης, που μετατρέπεται σε χωματόδρομο που καταλήγει σε γειτονιές με χαμόσπιτα, αποδίδουν πειστικά το πλαίσιο του χώρου και του χρόνου της αφήγησης. Με την ίδια ακρίβεια εγκιβωτίζει λεπτομέρειες που αποδίδουν την πολυπρόσωπη ταυτότητα της Θεσσαλονίκης. Με την ενσωμάτωση λέξεων από τις ομιλούμενες γλώσσες της εποχής (όπως οι τσανταρμάδες, δηλαδή οι χωροφύλακες) ή την ενδυμασία των ανθρώπων (από τη μαντιλοφορεμένη Νίκη ως τους Φράγκους με τα ημίψηλα καπέλα και τις κυρίες με τα ομπρελίνα ή τη βρόμικη φανέλα των λιμενεργατών), ο Χριστούλιας θα στήσει και την ανθρωπογεωγραφία της εποχής.

Η περιπέτεια των τεσσάρων παιδιών στο λιμάνι θα εξελιχτεί σε ένα άτυπο κυνήγι θησαυρού. Τα αρχαία αγάλματα θα αναδειχθούν σε συμπρωταγωνιστές. Η προσπάθεια κάποιων λαθρεμπόρων να κλέψουν «το μαρμάρινο κορίτσι» θα επιτρέψει στον συγγραφέα να βάλει και μια άλλη παράμετρο στο κείμενό του. Η περιγραφή του αγάλματος που οι λαθρέμποροι προσπαθούν να φυγαδεύσουν, μέσα από το βλέμμα του μικρού πρωταγωνιστή, αλλά και η «συνομιλία» του Αλί με το άγαλμα, θα αποκαλύψουν στον αναγνώστη τον μαγικό ρόλο της Τέχνης. «Ο μάστορας που σε έφτιαξε ήξερε τον τρόπο να ζωντανεύει την πέτρα» θα της πει ο Αλί. «Πώς γίνεται πριν από τόσα χρόνια οι άνθρωποι να γνώριζαν τόσα πολλά πράγματα. Μπορεί ο θεός αυτού που σε σκάλισε να ήρθε ένα βράδυ στον ύπνο του και να του φανέρωσε τον τρόπο. Σαν να παίζει με τα εργαλεία του ένα όμορφο τραγούδι, που σιγά σιγά γίνεται μαρμάρινη εικόνα».

Μέσα από την οπτική του παιδιού, θα εκφραστεί και η άποψη του ίδιου του Χριστούλια για τον ρόλο της τέχνης στην εκπαίδευση. Σε συνέντευξή του, στο Evia Press, είχε δηλώσει: «Νομίζω ότι η εποχή αλλάζει από χρόνο σε χρόνο πάρα πολύ γρήγορα και ό,τι και να πω μπορεί να μην ισχύει για το πολύ κοντινό μέλλον. Το μόνο που ξέρω είναι ότι όσο το είδος μας υπάρχει σε αυτόν τον πλανήτη, θα υπάρχει και κάποια καλλιτεχνική δραστηριότητα και θα διεισδύει και στην εκπαίδευση, γιατί νομίζω ότι η παραγωγή τέχνης είναι βιολογικό μας χαρακτηριστικό».

Η ιστορία του Χριστούλια συνοδοιπορεί με βιβλία όπως Ο κήπος με τ’ αγάλματα της Ελένης Σαραντίτη, με το Όταν έφυγαν τ’ αγάλματα ή Το παιδί και το άγαλμα του Άντερσεν της Αγγελικής Δαρλάση, με το βιβλίο του Σ. Σταύρου STILL! Ένα άγαλμα που γύρισε τον κόσμο, Το άγαλμα που κρύωνε του Χ. Μπουλώτη ή τη συλλογή διηγημάτων της Εύης Πίνη Η Κυρά της Ελευσίνας και άλλες ιστορίες. Με τη Μαγεμένη, ο Πέτρος Χριστούλιας βάζει τον εαυτό του σε εκείνη την ομάδα των Ελλήνων/-ίδων συγγραφέων που χρησιμοποιούν τα αγάλματα ως πρωταγωνιστές των ιστοριών τους, προκειμένου να αφηγηθούν πτυχές της Ιστορίας λιγότερο γνωστές ή τη στάση κάποιων απέναντι στα μνημεία πολιτισμού. Και με αυτόν τον τρόπο αναδεικνύουν ότι η Ιστορία δεν αφορά ποτέ μόνο το παρελθόν. Συνομιλεί διαρκώς με το παρόν, ξαναγράφεται και βλέπει με διαφορετικό βλέμμα σύμβολα και μνημεία.

Στο βιβλίο, πέραν του ότι μας παρακινεί να γνωρίσουμε μια εν πολλοίς άγνωστη πτυχή της Ιστορίας, πρέπει να αναγνωρίσουμε και κάτι ακόμα. Είναι ευδιάκριτο στην αφήγηση ότι η αγάπη για τον πολιτισμό δεν συγχέεται με μια άγονη προγονολατρία, που ταλάνισε και ταλανίζει τον τρόπο με τον οποίο συχνά παρουσιάζεται ή αντιμετωπίζεται το παρελθόν.

Επισημάνθηκε εξαρχής ότι είναι ευδιάκριτη στο βιβλίο η ενδελεχής έρευνα που προϋπήρξε. Στο τέλος της ιστορίας, τα παιδιά καταλήγουν στη μελαγχολική διαπίστωση ότι ανήκουν σε εντελώς διαφορετικούς κόσμους και αναρωτιούνται αν θα καταφέρουν να ξανασυναντηθούν. Γιατί αυτή είναι η ιστορική αλήθεια. Στην «εποχή των αυτοκρατοριών», όπως τη χαρακτήρισε ο Hobsbawm, στα εδάφη των οποίων συνυπήρχαν διαφορετικές εθνοτικές και θρησκευτικές κοινότητες, όπως ακριβώς στην Οθωμανική Θεσσαλονίκη, η συνύπαρξη δεν ήταν πάντα ειρηνική.

Όπως υπογραμμίζει και ο ίδιος ο συγγραφέας στο επιλογικό του σημείωμα: «Η πολυπολιτισμικότητα της Θεσσαλονίκης, όπως εξιδανικευμένα την έχουμε στο μυαλό μας, δεν ήταν δεδομένη. Μπορεί οι κοινωνικές τάξεις που καθόριζαν την οικονομική δραστηριότητα της πόλης να είχαν παραμερίσει κάπως τις διαφορές τους, όμως τις περισσότερες φορές η συνύπαρξη ήταν δύσκολη». Γι’ αυτό δεν αποφεύγει να εγκιβωτίσει στην ιστορία του ούτε τις προκαταλήψεις της μιας κοινότητας για την άλλη ούτε και τις μεταξύ τους ανοιχτές συγκρούσεις. Το κεφάλαιο με τα παιδιά των γειτονιών που παίζουν πετροπόλεμο καταγράφει την πραγματικότητα, που δεν άφηνε ανεπηρέαστα ούτε τα μικρά παιδιά.

Ο Πέτρος Χριστούλιας γεννήθηκε, μεγάλωσε και έφτιαξε τις πρώτες του εικόνες στη Χαλκίδα. Σπούδασε ζωγραφική στη Σχολή Καλών Τεχνών στο ΑΠΘ. Εργάζεται ως εικονογράφος και δημιουργός κόμικς και πολλές φορές εικονογραφεί τις δικές του ιστορίες. Στη Μαγεμένη, οι μονοσέλιδες και δισέλιδες ασπρόμαυρες εικόνες του, οι μικρές λεπτομέρειες και η καρτουνίστικη διάθεση αποτυπώνουν το ύφος και τις συνθήκες της εποχής. Στο εξώφυλλο, το μοναδικό έγχρωμο σημείο του βιβλίου, δημιουργεί ένα εντυπωσιακό δίπτυχο (ή μάλλον τρίπτυχο, αν συμπεριλάβουμε και το αυτί του οπισθοφύλλου) και αποδίδει, λεπτοδουλεμένα, τα πρωταγωνιστικά πρόσωπα και τον τόπο.

Ένα βιβλίο που, πέρα από την καθαρή αναγνωστική απόλαυση, προσφέρεται για τη μύηση, την ευαισθητοποίηση και τη συζήτηση με τα παιδιά για θέματα της πολιτιστικής μας κληρονομιάς και του ελληνικού πολιτισμού.

Η Μαγεμένη

Πέτρος Χριστούλιας

εικονογράφηση: Πέτρος Χριστούλιας

Ίκαρος

120 σελ.

ISBN 978-960-572-712-3

Αφίσα της εκδήλωσης "Εγώ τι; Στη ζωή..."

 

Εγώ τι ; Στη ζωή...

 

Πολιτιστική Ομάδα της ΕΛΜΕ Εύβοιας

ΕΛΜΕ ΕΥΒΟΙΑΣ
Παπαποστόλου 3
34100 ΧΑΛΚΙΔΑ
Τηλ. 2221088381,
6936192429, 6936859652
email: elmeevia@gmail.com Χαλκίδα 01.12.2024

Η Πολιτιστική Ομάδα της ΕΛΜΕ Εύβοιας συμμετέχει στο έτος Γιάννης Σκαρίμπας, με την λοξή μουσικοθεατρική παράσταση

"Εγώ τι; Στη ζωή... Γιάννης Σκαρίμπας_reloaded" 

και σας προσκαλεί σε μια από τις παραστάσεις της.
Πρεμιέρα: Σάββατο 7 Δεκεμβρίου 2024, ώρα 19.00 στο υπόγειο του Α' Γυμνασίου Χαλκίδας

Παραστάσεις: 8 Δεκεμβρίου 2024, 11-12, 18-19, 25-26 Ιανουαρίου 2025 και 1-2 Φεβρουαρίου 2025, ώρα 19.00, στο υπόγειο του 1ου Γυμνασίου Χαλκίδας (Δημ. Σαμαρτζή 27, 34100, Χαλκίδα)

Κρατήσεις θέσεων: https://forms.gle/mTGW7tMaXfhCREiS9

Η πρόεδρος της ΕΛΜΕ
Χαρά Νίκα

Η υγεία σε «τάξη»

 

Πόσο εύκολο είναι να μιλήσεις σε ένα παιδί για σοβαρά θέματα που αφορούν την Υγεία, προσελκύοντας την προσοχή του και διατηρώντας ζωηρό το ενδιαφέρον του;

Στο βιβλίο Η Υγεία σε «Τάξη», η πνευμονολόγος Δήμητρα Μπουσίου-Γεροστάθη, υπεύθυνη του προγράμματος πρόληψης του καπνίσματος «ΠΑΡΕ ΑΝΑΣΑ» της Ελληνικής Πνευμονολογικής Εταιρείας, προτείνει είκοσι πέντε (25) βιωματικές ασκήσεις κατάλληλες να υλοποιηθούν στη σχολική τάξη, στο Νηπιαγωγείο και το Δημοτικό.

Με όχημα το παραμύθι, το θέατρο, το τραγούδι και το παιχνίδι και με εκπαιδευτικό εργαλείο τη βιωματική μάθηση, κινητοποιεί τους μικρούς μαθητές να ανακαλύψουν πώς λειτουργεί το σώμα τους και ποιες συμπεριφορές τους εξασφαλίζουν την πολύτιμη Υγεία.

Εγχειρίδιο Αγωγής Υγείας σχεδιασμένο με βάση τις αρχές και τη μεθοδολογία της βιωματικής μάθησης.

Απευθύνεται σε επισκέπτες υγείας, σχολικούς νοσηλευτές, σχολικούς ψυχολόγους, νηπιαγωγούς, εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης και γονείς μαθητών Νηπιαγωγείου και Δημοτικού σχολείου.

Μαθαίνοντας εναλλακτικά

 

Μαθαίνοντας εναλλακτικά

Μαθησιακές δυσκολίες, ΔΕΠ-Υ και σχολική συμπεριφορά

Επιστημονική επιμέλεια: Άρτεμις Τότσικα, Ντορέττα Αστέρη, Ευθαλία Τζίλα

Οι συγγραφείς του τόμου: Καλλιόπη Αθανασίου, Ντορέττα Αστέρη, Ιωάννα Καλιανιώτη, Κων/νος Καλιανιώτης, Παναγής Κασσιανός, Τέρψη Κόρπα, Ευθυμία Μπάρλου, Νικόλαος Σταθόπουλος, Ευθαλία Τζίλα, Άρτεμις Κ. Τσίτσικα

Μαθαίνουμε όλοι με τον ίδιο τρόπο; Τι συμβαίνει όταν μικρές ή μεγάλες δυσκολίες αρχίζουν να εμποδίζουν τη σχολική πρόοδο του παιδιού; Πώς μπορούν να βοηθήσουν οι εκπαιδευτικοί και πώς οι γονείς του; Τι σημαίνει «μαθαίνουμε αλλιώς» όταν αντιμετωπίζουμε μαθησιακές και αναπτυξιακές δυσκολίες;

Σε αυτά και άλλα ερωτήματα επιχειρεί να δώσει απαντήσεις το βιβλίο αυτό, το οποίο πραγματεύεται τη σχολική συμπεριφορά και τη μάθηση που εμποδίζεται λόγω ειδικών ή γενικευμένων μαθησιακών δυσκολιών, ή λόγω νευροαναπτυξιακών διαταραχών. Συμμετέχουν ειδικοί από τους χώρους της ιατρικής, της ψυχολογίας και της παιδαγωγικής, με σκοπό να υποστηρίξουν από κοινού τη σχολική μάθηση όταν αυτή εμποδίζεται. Περιγράφουν κάθε τύπο μαθησιακής δυσκολίας ως προς τα κύρια χαρακτηριστικά της και προσφέρουν κατευθύνσεις και βασικές οδηγίες για την υποστήριξη της μάθησης με διαφοροποιημένες πρακτικές στο σχολείο και στο σπίτι.

Το βιβλίο απευθύνεται σε εκπαιδευτικούς, γιατρούς, ειδικό εκπαιδευτικό προσωπικό και γονείς, επιδιώκοντας να συνεισφέρει στη μεταξύ τους συνεργασία, με κοινή γλώσσα και κατεύθυνση, όταν το παιδί δυσκολεύεται να προοδεύσει στο σχολείο. Γιατί όταν εντοπίζουμε έγκαιρα τις δυσκολίες και όταν συνεργαζόμαστε έγκυρα, δίνουμε στο παιδί την ευκαιρία να μάθει και αλλιώς! (Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου). 

Μάθηση, η υπερδύναμη της εξέλιξης.

Αναδημοσίευση από την Καθημερινή της Κυριακής

Άρθρο του Μανώλη Ανδριωτάκη

Ο Στανισλάς Ντεχάεν εξηγεί πώς έχουμε φτάσει έως εδώ και γιατί είναι σημαντική η εκπαίδευση για το μέλλον μας.

Το γκράφιτι στον τοίχο ενός σχολείου της Αθήνας, άθελά του, εξήγησε όχι μόνο το παρελθόν, αλλά και το παρόν και το μέλλον του ζωικού βασιλείου. Οπως αναφέρει ο Στανισλάς Ντεχάεν, η επιβίωση και η προσαρμογή του ανθρώπινου είδους βασίστηκε στην ικανότητά μας να μαθαίνουμε από το περιβάλλον. «Κανένα άλλο ζώο δεν έχει κατορθώσει να αλλάξει τόσο ριζικά την οικοθέση του. Όλη αυτή η διαδικασία τροφοδοτήθηκε από τη μάθηση».

STANISLAS DEHAENE

Πώς μαθαίνουμε. Γιατί ο εγκέφαλός μας μαθαίνει καλύτερα από οποιαδήποτε μηχανή… προς το παρόν

μτφρ. Γιώργος Κυριακόπουλος

Eκδ. Τραυλός, 2023, σελ. 500

Τέσσερα χρόνια πριν, περίπου τέτοιες μέρες, στις αρχές της πανδημίας του κορωνοϊού, εμφανίστηκε ένα μάλλον πρόχειρο γκράφιτι στον τοίχο ενός σχολείου της Αθήνας, το οποίο απεικόνιζε έναν δεινόσαυρο. Δίπλα απ’ το σχέδιο διάβαζε κάποιος με κεφαλαία γράμματα: «Δεν έπλενε χεράκια. Εξαφανίστηκε». Προφανώς, το μήνυμα ήταν ειρωνικό. Το πρώτο διάστημα της COVID-19 υπήρχε μια γενικευμένη υστερία με την τήρηση των κανόνων υγιεινής, η οποία ήταν μεν απολύτως κατανοητή και δικαιολογημένη, αλλά προκαλούσε και κάποια αντίρροπα αντανακλαστικά, ιδίως ανάμεσα στους νέους που επηρεάζονταν αρκετά βάναυσα από τα μέτρα και τους εγκλεισμούς, καθώς ακόμα κι όταν προσβάλλονταν από τον ιό, οι πιθανότητες να νοσήσουν σοβαρά ήταν ελάχιστες.

Το γκράφιτι όμως περιέγραφε –άθελά του ενδεχομένως– και μια αναμφισβήτητη κυριολεξία, που ενισχυόταν από τον σχολικό χώρο της έκθεσής του. Ισως, αν οι δεινόσαυροι ήταν εξοπλισμένοι με κάποια ισχυρότερη ικανότητα που θα τους εξασφάλιζε αποτελεσματικότερες δυνάμεις, να κατάφερναν να αποφύγουν τον αφανισμό, μοιάζει να λέει ο ευφυολόγος γκραφιτάς. Η σκέψη του είναι βάσιμη, και μπορεί να εξηγήσει όχι μόνο το παρελθόν, αλλά και το παρόν και το μέλλον του ζωικού βασιλείου, δεδομένου ότι πράγματι το πλύσιμο των χεριών και η ατομική υγιεινή, που την μαθαίνουμε όλοι από πολύ μικρή ηλικία, είναι μια απλούστατη αλλά εξαιρετική ασπίδα απέναντι στη μετάδοση δυνητικά θανατηφόρων μικροβίων.

Homo Docens

«Η ιστορία της ανθρωπότητας», γράφει ο γνωσιακός νευροεπιστήμονας Στανισλάς Ντεχάεν, «είναι μια ιστορία συνεχούς εκ νέου αυτοανακάλυψης». «Δεν είμαστε απλώς ο Homo Sapiens, αλλά ο Homo Docens – το είδος που διδάσκει τον εαυτό του. Το μεγαλύτερο μέρος των γνώσεών μας για τον κόσμο δεν παραδόθηκε σ’ εμάς από τα γονίδιά μας: χρειάστηκε να το μάθουμε από το περιβάλλον μας και από όσους είναι γύρω μας. Κανένα άλλο ζώο δεν έχει κατορθώσει να αλλάξει τόσο ριζικά την οικοθέση του, μετακινούμενο από την αφρικανική σαβάνα σε ερήμους, όρη, νησιά, πολικές εκτάσεις πάγων, ενδιαιτήματα σε σπήλαια, πόλεις, ακόμη και στο εξώτερο διάστημα, και όλα αυτά μέσα σε μερικές χιλιάδες χρόνια. Όλη αυτή η διαδικασία τροφοδοτήθηκε από τη μάθηση». Η τόσο απαραίτητη για την επιβίωσή μας και την ευημερία μας μάθηση είναι «η διαμόρφωση ενός εσωτερικού μοντέλου του εξωτερικού κόσμου». Είναι, με άλλα λόγια, η μεγαλύτερη διαφορά μας απ’ τους συγγενείς μας: μαθαίνουμε ότι το να πλένουμε τα χεράκια μας κάνει καλό, και εφόσον το πράττουμε, συνεχίζουμε να υπάρχουμε, και ενίοτε να μεγαλουργούμε. Εκτός απροόπτου, ή «προς το παρόν», όπως αναφέρει χαρακτηριστικά στην ανάλυσή του ο Γάλλος ερευνητής.

Στο εξαιρετικά ενδιαφέρον βιβλίο του «Πώς μαθαίνουμε. Γιατί ο εγκέφαλός μας μαθαίνει καλύτερα από οποιαδήποτε μηχανή… προς το παρόν», ο Στανισλάς Ντεχάεν πλέκει το εγκώμιο της μάθησης μ’ έναν διεπιστημονικό τρόπο. «Το μεγαλύτερο ταλέντο του εγκεφάλου μας είναι η ικανότητά μας να μαθαίνουμε», γράφει ο 59χρονος καθηγητής. Χωρίς την ικανότητα αυτή, τίποτα απ’ ό,τι γνωρίζουμε δεν θα ήταν ίδιο. Στην πραγματικότητα, δεν θα είχατε ούτε κατά διάνοια φτάσει έως εδώ, να διαβάζετε αυτές τις λέξεις.

«Η πεμπτουσία της μάθησης», κατά τον Γάλλο επιστήμονα, είναι «το να μπορεί κάποιος να προσαρμόζεται σε απρόβλεπτες συνθήκες το ταχύτερο δυνατό». Αυτό είναι το θεμέλιο κάθε κατάκτησής μας, απ’ την πιο πεζή μέχρι την πιο μεγαλειώδη: «η εξαιρετική προσαρμοστικότητα του ανθρώπινου εγκεφάλου». Προς επίρρωσιν, επιστρατεύεται η μνημειώδης πλαστικότητα των εγκεφάλων, το εκπληκτικό γεγονός δηλαδή ότι μπορούμε να γίνουμε καλλιτέχνες ακόμα κι όταν στερούμαστε τις υπηρεσίες ενός ολόκληρου ημισφαιρίου.

Είμαστε ίσως μπροστά από την ουσιαστικότερη ανακάλυψη του είδους μας, του Homo Sapiens: τη γνώση της γνώσης μας.

Διαβάζοντας κάποιος το βιβλίο του Ντεχάεν συνειδητοποιεί πόσο προνομιούχοι είμαστε. Σήμερα, οι εξελίξεις στη νευροεπιστήμη μάς δίνουν τη δυνατότητα να κατανοήσουμε καλύτερα τους εγκεφάλους μας και να αποκωδικοποιήσουμε τους μηχανισμούς της μάθησης με πρωτόγνωρους τρόπους. Ελάχιστα μπορούν να εξηγηθούν πια μόνο με τη διαίσθηση, καθώς η επιστήμη δίνει όλο και πιο ακριβείς απαντήσεις. «Εχουμε τα εργαλεία να κατανοήσουμε πώς λειτουργεί ο εγκέφαλος και η μάθηση, ας τα χρησιμοποιήσουμε», μας προτρέπει ο Ντεχάεν.

Γνωρίζοντας με μεγαλύτερη ακρίβεια πώς λειτουργεί ο αλγόριθμος της μάθησης, μπορούμε να τον ενισχύσουμε περαιτέρω με κατάλληλες στρατηγικές, ώστε να προσαρμοστούμε ακόμα καλύτερα στο διαρκώς εξελισσόμενο περιβάλλον. «Η εκπαίδευση είναι ο κύριος επιταχυντής των εγκεφάλων μας», τονίζει ο συγγραφέας. «Το να μαθαίνουμε να μαθαίνουμε είναι ο σημαντικότερος παράγοντας της ακαδημαϊκής επιτυχίας», και όχι μόνο, θα πρόσθετε ο καθένας. 

Η αποκρυπτογράφηση των μηχανισμών της μάθησης μάς προσφέρει ένα συγκριτικό πλεονέκτημα σε σχέση με τον άνθρωπο του παρελθόντος. Τώρα είμαστε σε θέση, αν το επιθυμούμε, να αποκτούμε γνώση και σοφία με πιο συστηματικό και βαθύ τρόπο, γνωρίζοντας τι συμβαίνει στις συνάψεις των εγκεφάλων μας. Τα οφέλη αυτής της διαδικασίας είναι ανυπολόγιστα. Είμαστε ίσως μπροστά απ’ την ουσιαστικότερη ανακάλυψη του είδους μας, του Homo Sapiens, του Σοφού Ανθρώπου: τη γνώση της γνώσης μας.

Ο περίπλοκος αλγόριθμος

Πώς μαθαίνουμε, λοιπόν; Για να εξηγήσει τον περίπλοκο αλγόριθμο της μάθησης ο Ντεχάεν ανατέμνει μεθοδικά τα επιμέρους στοιχεία του, και καταλήγει στους τέσσερις «πυλώνες της μάθησης», οι οποίοι είναι: «η προσοχή, που ενισχύει την πληροφορία στην οποία εστιάζουμε. Η ενεργός συμμετοχή, ένας αλγόριθμος που επίσης ονομάζεται “περιέργεια”, η οποία ενθαρρύνει τον εγκέφαλό μας να ελέγχει αδιάκοπα νέες υποθέσεις. Η ανατροφοδότηση, κατά τη διόρθωση σφαλμάτων, που συγκρίνει τις προβλέψεις μας με την πραγματικότητα και διορθώνει τα μοντέλα μας για τον κόσμο. Η παγίωση, που καθιστά ό,τι έχουμε μάθει πλήρως αυτοματοποιημένο και περιλαμβάνει τον ύπνο ως ένα βασικό συστατικό».

Όποιος καταλάβει αυτόν τον αλγόριθμο έχει στα χέρια του μια υπερδύναμη, την υπερδύναμη της εξέλιξής μας. Οι τέσσερις πυλώνες της μάθησης είναι η συνταγή της επιτυχίας μας, και γι’ αυτό αξίζει ίσως να συνοψιστούν σε τέσσερα σλόγκαν –όπως τα αποκαλεί ο συγγραφέας– που μπορούν να φανούν χρήσιμα ακόμα και σε ανθρώπους που έχουν αφήσει πίσω τους τις σχολικές αίθουσες δεκαετίες ολόκληρες: «συγκεντρωθείτε πλήρως», «συμμετέχετε στην τάξη», «μαθαίνεται από τα λάθη σας», και «εξασκηθείτε κάθε μέρα, εκμεταλλευτείτε κάθε νύχτα». Ο Ντεχάεν προσφέρει άφθονο ερευνητικό υλικό και πολλές πρακτικές συμβουλές σε ανθρώπους που χαράσσουν εκπαιδευτικές πολιτικές, αλλά και σε μεμονωμένους εκπαιδευτικούς και γονείς. Σ’ ένα εκπαιδευτικό σύστημα που ευνοεί την παπαγαλία, το να αγαπάς τη μάθηση είναι η πιο επαναστατική πράξη.

Είναι αυταπόδεικτο ότι η ικανότητα της μάθησης μάς έχει προσφέρει ασύλληπτα δώρα, αλλά και μεγάλους μπελάδες. Εχουμε φτιάξει με τον νου και με τα χέρια μας σπουδαίες και βοηθητικές μηχανές, οι οποίες μιμούνται τις δομές και τις λειτουργίες των εγκεφάλων μας και οι οποίες έχουν εξελιχθεί τόσο, που κάποιοι φοβούνται ότι σύντομα θα μας ανταγωνιστούν και θα μπορούν να μας καθυποτάξουν. Η τεχνητή νοημοσύνη, μια τρομερή μηχανή μάθησης ουσιαστικά, εξαρτάται από εξισώσεις που έχει ανακαλύψει η νευροεπιστήμη στην προσπάθειά της να κατανοήσει καλύτερα τον ανθρώπινο εγκέφαλο.

Ο Ντεχάεν υποστηρίζει ότι είμαστε ακόμα πολύ μακριά απ’ το να μας ξεπεράσουν οι φιλομαθείς μηχανές. Δεν μπορεί βεβαίως να το αποκλείσει. Προς το παρόν, ωστόσο, αποφαίνεται ότι «ο εγκέφαλός μας είναι πιο ευέλικτος» και σταχυολογεί τα στοιχεία εκείνα στα οποία υστερούν οι μηχανές του παρόντος. Αυτό που λείπει, κατ’ αυτόν, από την τεχνητή νοημοσύνη, προκειμένου να φτάσει στα ανθρώπινα επίπεδα, είναι η μάθηση αφηρημένων εννοιών, η αποτελεσματική μάθηση δεδομένων, η κοινωνική μάθηση, η μάθηση με μια δοκιμή, η συστηματοποίηση και η γλώσσα της σκέψης, και τέλος, η σύνθεση. Ολα αυτά είναι αυτονόητα για τους εγκεφάλους μας, αλλά θα χρειαστεί ακόμα πολλή προσπάθεια για να διδαχθούν στις μηχανές.

Για τους ανθρώπους η μάθηση είναι μια ζωτική αρχή, ενώ για τις μηχανές είναι μάλλον περισσότερο μια επίπλαστη πολυτέλεια. Το γεγονός αυτό μπορεί να κάνει ακόμα πιο σημαντική την έρευνα του ανθρώπινου εγκεφάλου. Όσο περισσότερα γνωρίζουμε για τον αλγόριθμο της μάθησης, τόσο περισσότερα γνωρίζουμε για τους εαυτούς μας, αλλά και για τις κατ’ εικόνα μας μηχανές. Ίσως η βαθύτερη γνώση των εγκεφαλικών μας λειτουργιών να μας οδηγήσει σε καλύτερες αποφάσεις και να μας βελτιώσει ακόμα και ηθικά.

Υπαρξιακές απειλές

Σήμερα, γνωρίζουμε καλά ότι μια σειρά υπαρξιακών κινδύνων, όπως η κλιματική αλλαγή για παράδειγμα, απειλεί με τεράστιες καταστροφές την ανθρωπότητα, κι όμως σε πολλές περιπτώσεις συνεχίζουμε στον ίδιο προβληματικό δρόμο. Σημαίνει άραγε αυτό ότι η Ιστορία, όπως ισχυρίζονται κάποιοι, είναι μια ατέρμονη επανάληψη των ίδιων λαθών; Ή μήπως οι αποτυχίες μάς δείχνουν ότι έχουμε αρκετά να μάθουμε ακόμα;

Έχοντας διαβάσει κάποιος το βιβλίο του Ντεχάεν, θα υιοθετήσει ευκολότερα τη δεύτερη, την πιο ορθολογικά αισιόδοξη, ερμηνεία. Γιατί «μαθαίνω», εκτός των άλλων, σημαίνει ότι είμαι και έτοιμος ανά πάσα στιγμή να αναθεωρήσω τη θέση μου στη θέα νέων δεδομένων. Πολλές φορές, μπορεί να χρειαστεί να κάνουμε το ίδιο λάθος αρκετές φορές, για να μάθουμε. Το σημαντικό εδώ είναι να μη σταματήσουμε να μαθαίνουμε, κι άρα να καλλιεργούμε διαρκώς μια λαχτάρα για γνώση.