Μάθηση, η υπερδύναμη της εξέλιξης.

Αναδημοσίευση από την Καθημερινή της Κυριακής

Άρθρο του Μανώλη Ανδριωτάκη

Ο Στανισλάς Ντεχάεν εξηγεί πώς έχουμε φτάσει έως εδώ και γιατί είναι σημαντική η εκπαίδευση για το μέλλον μας.

Το γκράφιτι στον τοίχο ενός σχολείου της Αθήνας, άθελά του, εξήγησε όχι μόνο το παρελθόν, αλλά και το παρόν και το μέλλον του ζωικού βασιλείου. Οπως αναφέρει ο Στανισλάς Ντεχάεν, η επιβίωση και η προσαρμογή του ανθρώπινου είδους βασίστηκε στην ικανότητά μας να μαθαίνουμε από το περιβάλλον. «Κανένα άλλο ζώο δεν έχει κατορθώσει να αλλάξει τόσο ριζικά την οικοθέση του. Όλη αυτή η διαδικασία τροφοδοτήθηκε από τη μάθηση».

STANISLAS DEHAENE

Πώς μαθαίνουμε. Γιατί ο εγκέφαλός μας μαθαίνει καλύτερα από οποιαδήποτε μηχανή… προς το παρόν

μτφρ. Γιώργος Κυριακόπουλος

Eκδ. Τραυλός, 2023, σελ. 500

Τέσσερα χρόνια πριν, περίπου τέτοιες μέρες, στις αρχές της πανδημίας του κορωνοϊού, εμφανίστηκε ένα μάλλον πρόχειρο γκράφιτι στον τοίχο ενός σχολείου της Αθήνας, το οποίο απεικόνιζε έναν δεινόσαυρο. Δίπλα απ’ το σχέδιο διάβαζε κάποιος με κεφαλαία γράμματα: «Δεν έπλενε χεράκια. Εξαφανίστηκε». Προφανώς, το μήνυμα ήταν ειρωνικό. Το πρώτο διάστημα της COVID-19 υπήρχε μια γενικευμένη υστερία με την τήρηση των κανόνων υγιεινής, η οποία ήταν μεν απολύτως κατανοητή και δικαιολογημένη, αλλά προκαλούσε και κάποια αντίρροπα αντανακλαστικά, ιδίως ανάμεσα στους νέους που επηρεάζονταν αρκετά βάναυσα από τα μέτρα και τους εγκλεισμούς, καθώς ακόμα κι όταν προσβάλλονταν από τον ιό, οι πιθανότητες να νοσήσουν σοβαρά ήταν ελάχιστες.

Το γκράφιτι όμως περιέγραφε –άθελά του ενδεχομένως– και μια αναμφισβήτητη κυριολεξία, που ενισχυόταν από τον σχολικό χώρο της έκθεσής του. Ισως, αν οι δεινόσαυροι ήταν εξοπλισμένοι με κάποια ισχυρότερη ικανότητα που θα τους εξασφάλιζε αποτελεσματικότερες δυνάμεις, να κατάφερναν να αποφύγουν τον αφανισμό, μοιάζει να λέει ο ευφυολόγος γκραφιτάς. Η σκέψη του είναι βάσιμη, και μπορεί να εξηγήσει όχι μόνο το παρελθόν, αλλά και το παρόν και το μέλλον του ζωικού βασιλείου, δεδομένου ότι πράγματι το πλύσιμο των χεριών και η ατομική υγιεινή, που την μαθαίνουμε όλοι από πολύ μικρή ηλικία, είναι μια απλούστατη αλλά εξαιρετική ασπίδα απέναντι στη μετάδοση δυνητικά θανατηφόρων μικροβίων.

Homo Docens

«Η ιστορία της ανθρωπότητας», γράφει ο γνωσιακός νευροεπιστήμονας Στανισλάς Ντεχάεν, «είναι μια ιστορία συνεχούς εκ νέου αυτοανακάλυψης». «Δεν είμαστε απλώς ο Homo Sapiens, αλλά ο Homo Docens – το είδος που διδάσκει τον εαυτό του. Το μεγαλύτερο μέρος των γνώσεών μας για τον κόσμο δεν παραδόθηκε σ’ εμάς από τα γονίδιά μας: χρειάστηκε να το μάθουμε από το περιβάλλον μας και από όσους είναι γύρω μας. Κανένα άλλο ζώο δεν έχει κατορθώσει να αλλάξει τόσο ριζικά την οικοθέση του, μετακινούμενο από την αφρικανική σαβάνα σε ερήμους, όρη, νησιά, πολικές εκτάσεις πάγων, ενδιαιτήματα σε σπήλαια, πόλεις, ακόμη και στο εξώτερο διάστημα, και όλα αυτά μέσα σε μερικές χιλιάδες χρόνια. Όλη αυτή η διαδικασία τροφοδοτήθηκε από τη μάθηση». Η τόσο απαραίτητη για την επιβίωσή μας και την ευημερία μας μάθηση είναι «η διαμόρφωση ενός εσωτερικού μοντέλου του εξωτερικού κόσμου». Είναι, με άλλα λόγια, η μεγαλύτερη διαφορά μας απ’ τους συγγενείς μας: μαθαίνουμε ότι το να πλένουμε τα χεράκια μας κάνει καλό, και εφόσον το πράττουμε, συνεχίζουμε να υπάρχουμε, και ενίοτε να μεγαλουργούμε. Εκτός απροόπτου, ή «προς το παρόν», όπως αναφέρει χαρακτηριστικά στην ανάλυσή του ο Γάλλος ερευνητής.

Στο εξαιρετικά ενδιαφέρον βιβλίο του «Πώς μαθαίνουμε. Γιατί ο εγκέφαλός μας μαθαίνει καλύτερα από οποιαδήποτε μηχανή… προς το παρόν», ο Στανισλάς Ντεχάεν πλέκει το εγκώμιο της μάθησης μ’ έναν διεπιστημονικό τρόπο. «Το μεγαλύτερο ταλέντο του εγκεφάλου μας είναι η ικανότητά μας να μαθαίνουμε», γράφει ο 59χρονος καθηγητής. Χωρίς την ικανότητα αυτή, τίποτα απ’ ό,τι γνωρίζουμε δεν θα ήταν ίδιο. Στην πραγματικότητα, δεν θα είχατε ούτε κατά διάνοια φτάσει έως εδώ, να διαβάζετε αυτές τις λέξεις.

«Η πεμπτουσία της μάθησης», κατά τον Γάλλο επιστήμονα, είναι «το να μπορεί κάποιος να προσαρμόζεται σε απρόβλεπτες συνθήκες το ταχύτερο δυνατό». Αυτό είναι το θεμέλιο κάθε κατάκτησής μας, απ’ την πιο πεζή μέχρι την πιο μεγαλειώδη: «η εξαιρετική προσαρμοστικότητα του ανθρώπινου εγκεφάλου». Προς επίρρωσιν, επιστρατεύεται η μνημειώδης πλαστικότητα των εγκεφάλων, το εκπληκτικό γεγονός δηλαδή ότι μπορούμε να γίνουμε καλλιτέχνες ακόμα κι όταν στερούμαστε τις υπηρεσίες ενός ολόκληρου ημισφαιρίου.

Είμαστε ίσως μπροστά από την ουσιαστικότερη ανακάλυψη του είδους μας, του Homo Sapiens: τη γνώση της γνώσης μας.

Διαβάζοντας κάποιος το βιβλίο του Ντεχάεν συνειδητοποιεί πόσο προνομιούχοι είμαστε. Σήμερα, οι εξελίξεις στη νευροεπιστήμη μάς δίνουν τη δυνατότητα να κατανοήσουμε καλύτερα τους εγκεφάλους μας και να αποκωδικοποιήσουμε τους μηχανισμούς της μάθησης με πρωτόγνωρους τρόπους. Ελάχιστα μπορούν να εξηγηθούν πια μόνο με τη διαίσθηση, καθώς η επιστήμη δίνει όλο και πιο ακριβείς απαντήσεις. «Εχουμε τα εργαλεία να κατανοήσουμε πώς λειτουργεί ο εγκέφαλος και η μάθηση, ας τα χρησιμοποιήσουμε», μας προτρέπει ο Ντεχάεν.

Γνωρίζοντας με μεγαλύτερη ακρίβεια πώς λειτουργεί ο αλγόριθμος της μάθησης, μπορούμε να τον ενισχύσουμε περαιτέρω με κατάλληλες στρατηγικές, ώστε να προσαρμοστούμε ακόμα καλύτερα στο διαρκώς εξελισσόμενο περιβάλλον. «Η εκπαίδευση είναι ο κύριος επιταχυντής των εγκεφάλων μας», τονίζει ο συγγραφέας. «Το να μαθαίνουμε να μαθαίνουμε είναι ο σημαντικότερος παράγοντας της ακαδημαϊκής επιτυχίας», και όχι μόνο, θα πρόσθετε ο καθένας. 

Η αποκρυπτογράφηση των μηχανισμών της μάθησης μάς προσφέρει ένα συγκριτικό πλεονέκτημα σε σχέση με τον άνθρωπο του παρελθόντος. Τώρα είμαστε σε θέση, αν το επιθυμούμε, να αποκτούμε γνώση και σοφία με πιο συστηματικό και βαθύ τρόπο, γνωρίζοντας τι συμβαίνει στις συνάψεις των εγκεφάλων μας. Τα οφέλη αυτής της διαδικασίας είναι ανυπολόγιστα. Είμαστε ίσως μπροστά απ’ την ουσιαστικότερη ανακάλυψη του είδους μας, του Homo Sapiens, του Σοφού Ανθρώπου: τη γνώση της γνώσης μας.

Ο περίπλοκος αλγόριθμος

Πώς μαθαίνουμε, λοιπόν; Για να εξηγήσει τον περίπλοκο αλγόριθμο της μάθησης ο Ντεχάεν ανατέμνει μεθοδικά τα επιμέρους στοιχεία του, και καταλήγει στους τέσσερις «πυλώνες της μάθησης», οι οποίοι είναι: «η προσοχή, που ενισχύει την πληροφορία στην οποία εστιάζουμε. Η ενεργός συμμετοχή, ένας αλγόριθμος που επίσης ονομάζεται “περιέργεια”, η οποία ενθαρρύνει τον εγκέφαλό μας να ελέγχει αδιάκοπα νέες υποθέσεις. Η ανατροφοδότηση, κατά τη διόρθωση σφαλμάτων, που συγκρίνει τις προβλέψεις μας με την πραγματικότητα και διορθώνει τα μοντέλα μας για τον κόσμο. Η παγίωση, που καθιστά ό,τι έχουμε μάθει πλήρως αυτοματοποιημένο και περιλαμβάνει τον ύπνο ως ένα βασικό συστατικό».

Όποιος καταλάβει αυτόν τον αλγόριθμο έχει στα χέρια του μια υπερδύναμη, την υπερδύναμη της εξέλιξής μας. Οι τέσσερις πυλώνες της μάθησης είναι η συνταγή της επιτυχίας μας, και γι’ αυτό αξίζει ίσως να συνοψιστούν σε τέσσερα σλόγκαν –όπως τα αποκαλεί ο συγγραφέας– που μπορούν να φανούν χρήσιμα ακόμα και σε ανθρώπους που έχουν αφήσει πίσω τους τις σχολικές αίθουσες δεκαετίες ολόκληρες: «συγκεντρωθείτε πλήρως», «συμμετέχετε στην τάξη», «μαθαίνεται από τα λάθη σας», και «εξασκηθείτε κάθε μέρα, εκμεταλλευτείτε κάθε νύχτα». Ο Ντεχάεν προσφέρει άφθονο ερευνητικό υλικό και πολλές πρακτικές συμβουλές σε ανθρώπους που χαράσσουν εκπαιδευτικές πολιτικές, αλλά και σε μεμονωμένους εκπαιδευτικούς και γονείς. Σ’ ένα εκπαιδευτικό σύστημα που ευνοεί την παπαγαλία, το να αγαπάς τη μάθηση είναι η πιο επαναστατική πράξη.

Είναι αυταπόδεικτο ότι η ικανότητα της μάθησης μάς έχει προσφέρει ασύλληπτα δώρα, αλλά και μεγάλους μπελάδες. Εχουμε φτιάξει με τον νου και με τα χέρια μας σπουδαίες και βοηθητικές μηχανές, οι οποίες μιμούνται τις δομές και τις λειτουργίες των εγκεφάλων μας και οι οποίες έχουν εξελιχθεί τόσο, που κάποιοι φοβούνται ότι σύντομα θα μας ανταγωνιστούν και θα μπορούν να μας καθυποτάξουν. Η τεχνητή νοημοσύνη, μια τρομερή μηχανή μάθησης ουσιαστικά, εξαρτάται από εξισώσεις που έχει ανακαλύψει η νευροεπιστήμη στην προσπάθειά της να κατανοήσει καλύτερα τον ανθρώπινο εγκέφαλο.

Ο Ντεχάεν υποστηρίζει ότι είμαστε ακόμα πολύ μακριά απ’ το να μας ξεπεράσουν οι φιλομαθείς μηχανές. Δεν μπορεί βεβαίως να το αποκλείσει. Προς το παρόν, ωστόσο, αποφαίνεται ότι «ο εγκέφαλός μας είναι πιο ευέλικτος» και σταχυολογεί τα στοιχεία εκείνα στα οποία υστερούν οι μηχανές του παρόντος. Αυτό που λείπει, κατ’ αυτόν, από την τεχνητή νοημοσύνη, προκειμένου να φτάσει στα ανθρώπινα επίπεδα, είναι η μάθηση αφηρημένων εννοιών, η αποτελεσματική μάθηση δεδομένων, η κοινωνική μάθηση, η μάθηση με μια δοκιμή, η συστηματοποίηση και η γλώσσα της σκέψης, και τέλος, η σύνθεση. Ολα αυτά είναι αυτονόητα για τους εγκεφάλους μας, αλλά θα χρειαστεί ακόμα πολλή προσπάθεια για να διδαχθούν στις μηχανές.

Για τους ανθρώπους η μάθηση είναι μια ζωτική αρχή, ενώ για τις μηχανές είναι μάλλον περισσότερο μια επίπλαστη πολυτέλεια. Το γεγονός αυτό μπορεί να κάνει ακόμα πιο σημαντική την έρευνα του ανθρώπινου εγκεφάλου. Όσο περισσότερα γνωρίζουμε για τον αλγόριθμο της μάθησης, τόσο περισσότερα γνωρίζουμε για τους εαυτούς μας, αλλά και για τις κατ’ εικόνα μας μηχανές. Ίσως η βαθύτερη γνώση των εγκεφαλικών μας λειτουργιών να μας οδηγήσει σε καλύτερες αποφάσεις και να μας βελτιώσει ακόμα και ηθικά.

Υπαρξιακές απειλές

Σήμερα, γνωρίζουμε καλά ότι μια σειρά υπαρξιακών κινδύνων, όπως η κλιματική αλλαγή για παράδειγμα, απειλεί με τεράστιες καταστροφές την ανθρωπότητα, κι όμως σε πολλές περιπτώσεις συνεχίζουμε στον ίδιο προβληματικό δρόμο. Σημαίνει άραγε αυτό ότι η Ιστορία, όπως ισχυρίζονται κάποιοι, είναι μια ατέρμονη επανάληψη των ίδιων λαθών; Ή μήπως οι αποτυχίες μάς δείχνουν ότι έχουμε αρκετά να μάθουμε ακόμα;

Έχοντας διαβάσει κάποιος το βιβλίο του Ντεχάεν, θα υιοθετήσει ευκολότερα τη δεύτερη, την πιο ορθολογικά αισιόδοξη, ερμηνεία. Γιατί «μαθαίνω», εκτός των άλλων, σημαίνει ότι είμαι και έτοιμος ανά πάσα στιγμή να αναθεωρήσω τη θέση μου στη θέα νέων δεδομένων. Πολλές φορές, μπορεί να χρειαστεί να κάνουμε το ίδιο λάθος αρκετές φορές, για να μάθουμε. Το σημαντικό εδώ είναι να μη σταματήσουμε να μαθαίνουμε, κι άρα να καλλιεργούμε διαρκώς μια λαχτάρα για γνώση.

Εκδήλωση του Θεάτρου Χαλκίδας

 

Lucia Giustini: «Ο βασιλιάς που δεν ήθελε να κάνει πόλεμο»

 

Παρουσίαση παιδικού βιβλίου.

Αναδημοσίευση της κριτικής της Ράνιας Μπουμπουρή από το Διάστιχο.

«Πριν από πολύ καιρό, βασίλευε ένας βασιλιάς που δεν ήθελε να κάνει πόλεμο…» Έτσι αρχίζει το βιβλίο της Ιταλίδας συγγραφέα Λουτσία Τζιουστίνι, σε εικονογράφηση του Σάντρο Ναταλίνι, που μας φέρνουν στα ελληνικά οι Εκδόσεις Ε. Ρώσση σε ρέουσα μετάφραση του Νίκου Κ. Καρρά.

Η συγγραφέας μάς παρουσιάζει μια εποχή όπου συνηθιζόταν οι βασιλιάδες να ξεκινούν εκστρατείες για να κατακτήσουν νέα εδάφη, ώστε να επεκτείνουν την κυριαρχία τους, να εδραιώσουν την εξουσία τους και, φυσικά, να ενισχύσουν το θησαυροφυλάκιό τους. Ο βασιλιάς Φλωρέντιος της ιστορίας μας, όμως, δεν ήθελε τον πόλεμο. Μπορείτε να φανταστείτε ένα βασίλειο χωρίς στρατό; Ε, έτσι ήταν το δικό του βασίλειο. Ο Φλωρέντιος ήθελε μόνο να χουζουρεύει στο κρεβάτι του μέχρι αργά, να κάνει ιππασία στο δάσος, να ξαπλώνει στα λιβάδια και να χαζεύει τον ουρανό.

Κι όσο αυτός χαιρόταν τη ζωή στο βασίλειό του, που δεν το ήθελε ούτε μεγαλύτερο ούτε πλουσιότερο, τόσο οι τρεις σύμβουλοί του δεν τον άφηναν σε χλωρό κλαρί για να τον πείσουν να δημιουργήσει έναν ισχυρό στρατό, όπως κάνουν όλοι οι βασιλιάδες του κόσμου. Μάταια, όμως. Τα λόγια τους από το ένα αυτί του Φλωρέντιου έμπαιναν, από το άλλο έβγαιναν. Κι έτσι κυλούσε ο καιρός, ώσπου κάποτε: «Κανείς δεν ξέρει πώς, κανείς δεν ξέρει γιατί, αλλά… ήρθε η μέρα που ο βασιλιάς έπρεπε να φύγει για τον πόλεμο, ακόμα και χωρίς να το θέλει».

        Το μεγαλείο της καθημερινής ομορφιάς αντιπαρατίθεται εδώ 

με το υποτιθέμενο μεγαλείο του πολέμου και το κατατροπώνει.

Ο Φλωρέντιος, λοιπόν, διάλεξε τους πιο πρόθυμους υπηκόους του, νέους και νέες που ήθελαν να πάρουν μέρος στην εκστρατεία του, και ξεκίνησε για άλλες χώρες. Το τι είδε στο ταξίδι του και για ποιο λόγο οι υπήκοοί του έφυγαν σιγά σιγά από το πλευρό του, δε θα το αποκαλύψουμε εδώ, για να μη χαλάσουμε το ωραίο αναγνωστικό αυτό ταξίδι. Ωστόσο, θ’ αποκαλύψουμε ότι ο βασιλιάς γύρισε τελικά στο βασίλειό του, μόνος μεν, αλλά πιο μεγάλος και πιο σοφός. Μήπως και πιο πολεμοχαρής; Μπα!

Ένα γλυκύτατο βιβλίο, που παρά τον χαλαρό ρυθμό της αφήγησης και τη γαλήνη που αποπνέουν οι εικόνες, περνά σταθερά και αδιαπραγμάτευτα το αντιπολεμικό μήνυμά του: Πόσο παράλογο είναι να ζητάς περισσότερα απ’ όσα χρειάζεσαι, ν’ αρπάζεις για να στερήσεις, να εμπλέκεσαι σε εχθροπραξίες για ν’ αποδείξεις τη δύναμή σου. Και πόσο ωραία είναι η ζωή όταν ξέρεις και μπορείς ν’ απολαμβάνεις μια βόλτα στη φύση, ένα νόστιμο φαγητό, την ανατολή του ήλιου, την ομορφιά των απλών πραγμάτων. Το μεγαλείο της καθημερινής ομορφιάς αντιπαρατίθεται εδώ με το υποτιθέμενο μεγαλείο του πολέμου και το κατατροπώνει. Κι ο βασιλιάς Φλωρέντιος, που για ευνόητους λόγους απεικονίζεται ως λιοντάρι, ενσταλάζει με τα λόγια και τη στάση του μια γλύκα στην ψυχή, που θα μας συντροφεύει για πολύ καιρό.

Σημειωτέον ότι η έκδοση συνοδεύεται από QR Code για παιχνίδια που μπορούν να παίξουν, αν θέλουν, τα παιδιά.

Ο βασιλιάς που δεν ήθελε να κάνει πόλεμο

Lucia Giustini

εικονογράφηση: Sandro Natalini

μετάφραση: Νίκος Κ. Καρράς

Εκδόσεις Ε. Ρώσση

32 σελ.

ISBN 978-960-225-2352

Στις 21 Δεκεμβρίου χαρίζουμε βιβλία!

 

Από το Elniplex

Χάρισε ένα βιβλίο. Δυνάμωσε το φως.

Δυναμώνουμε το φως σε νου και καρδιά με τα βιβλία!

Στα πρότυπα του σπουδαίου Ισλανδικού εθίμου Jolabokaflod, της Χριστουγεννιάτικης Βιβλιοπλημμύρας, όπου εδώ και 80 περίπου χρόνια όλοι σχεδόν οι Ισλανδοί αγοράζουν, ανταλλάσσουν και διαβάζουν βιβλία την παραμονή των Χριστουγέννων, σκεφτήκαμε να καθιερωθεί και στην Ελλάδα και στην Κύπρο μια τέτοια ημέρα που θα υψώσει τη φιλαναγνωσία ως τον ουρανό!

Κι αν είχαμε βρει τη μέρα, αν είχαμε τα λόγια, την ιδέα και τις σκέψεις, αν είχαμε τους τρόπους και τη δράση, δεν είχαμε τη δύναμη της εικόνας. Κι αυτή είχε ένα καθαρό φωτεινό όνομα: Φωτεινή Στεφανίδη. Η διακεκριμένη εικαστικός και εικονογράφος ήταν εκείνη που έκανε το όραμα εικόνα, που του έδωσε μορφή και η επίσημη αφίσα της πανελλαδικής αυτής φιλαναγνωστικής πρωτοβουλίας φέρει την υπογραφή της. Η πολυβραβευμένη καλλιτέχνης γέμισε θέρμη, τρυφερότητα, γιορτινή χαρά και περίσκεψη, φως, λάμψη και Ελλάδα το οπτικό μήνυμα της 21ης Δεκεμβρίου.

Έχοντας ήδη στο πλευρό μας αρκετούς ενθουσιασμένους με την ιδέα βιβλιόφιλους, συγγραφείς, εικονογράφους, εκδότες, δήμους, εργαζόμενους στον χώρο του βιβλίου, γονείς, εκπαιδευτικούς, αναγνώστες, προσκαλούμε άπαντες να αγκαλιάσουν αυτήν την πρωτοβουλία και να συνταχθούν με το μεγάλο φως που έρχεται.

Τι να κάνετε:

Διαδώστε και στηρίξτε τη δράση με ανακοινώσεις, πρωτοβουλίες, δράσεις, δελτία τύπου.

Εκτυπώστε την αφίσα σε μεγάλο μέγεθος (βρείτε την εδώ σε pdf) ή ζητήστε την από το ELNIPLEX στο info@elniplex.com

Προσθέστε το λογότυπό σας, το όνομά σας στην αφίσα και αγκαλιάστε την πρωτοβουλία με τον δικό σας τρόπο

Δήμοι, εκδότες, φορείς, σωματεία, σχολεία, οργανώστε εκείνη τη μέρα μοναδικές βιβλιοδράσεις, αναγνώσεις, προσφέρετε δυνατότητες στους αναγνώστες.

Αγοράστε, χαρίστε, δανείστε βιβλία σε όσους μπορείτε, σε όσους αγαπάτε.

Καλούμε:

-όλους τους εκδότες

-όλους τους δήμους

–όλα τα σχολεία, τους εκπαιδευτικούς και τους μαθητές, προσχολικής, πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας

– όλους τους γονείς

– όλους τους σχετικούς φορείς και οργανισμούς

– όλα τα φιλαναγνωστικά site και blog

– όλους τους συγγραφείς, εικονογράφους, μεταφραστές, επιμελητές, καλλιτέχνες, εργαζομένους στη γραμμή παραγωγής του βιβλίου

– βιβλιόφιλους, αναγνώστες

… να συνταχθούν με αυτήν τη μεγάλη κινητοποίηση και να γεμίσουμε όλοι τον ουρανό με το φως των βιβλίων.

Μαζί.

Θα είναι ένα φως που θα φέρει τις ιστορίες σε κάθε σπίτι. Αυτές που κάνουν τους ανθρώπους να ξεχωρίζουν.

Θα είναι ένα φως που θα ξεπροβάλλει από τη λάμψη των ματιών, των παιδιών, των ανθρώπων και τις σελίδες των βιβλίων.

Άνθρωποι που αγαπούν το βιβλίο πήραν την πρωτοβουλία να ανάψουν τη φωτιά. Τώρα είναι η ώρα. Σήμερα είναι η μέρα. Να κάνουμε τη δική μας βιβλιοπλημμύρα!

Χάρισε ένα βιβλίο, δυνάμωσε το φως!

Τα βιβλία της Μπέρντι για τις φυσικές καταστροφές.

Πρόσφατα ενημερωθήκατε από αυτό το ιστολόγιο για το βιβλίο για τις πλημμύρες. Έφτασε η ώρα να ενημερωθείτε και για τα υπόλοιπα βιβλία της σειράς που είναι μεταφρασμένα στα ελληνικά και βρίσκονται διαθέσιμα στο διαδίκτυο. 

Η σειρά των βιβλίων για παιδιά από   το Queensland της Αυστραλίας δημιουργήθηκαν από τους συγγραφείς  Andrea Murray, Andrea Baldwin και την εικονογράφο Anil Tortop από το Children’s Health Queensland Hospital and Health Service. Τα βιβλία μιλούν για τις φυσικές καταστροφές και για το πώς μπορούμε να βοηθήσουμε τα παιδιά να τις διαχειριστούν. Στα ελληνικά μεταφράστηκαν και επιμελήθηκαν από τις Βασιλική Νίκα (συγγραφέα, εκπαιδευτικό) και από τη Θάλεια Παπαδοπούλου (ψυχολόγο), εθελοντικά και έτσι βρίσκονται  ελεύθερα προσβάσιμα από όλους στο διαδίκτυο. 

Τα βιβλία μπορείτε να τα δείτε εδώ επιλέγοντας τη γλώσσα που σας ενδιαφέρει (και ελληνικά, αλλά και σε άλλες γλώσσες δίνοντας ευκαιρίες δουλειάς στους εκπαιδευτικούς της ξένης γλώσσας):

https://www.childrens.health.qld.gov.au/.../storybooks/ 

Διαθέσιμοι τίτλοι:

Η Μπέρντι και η φωτιά. (Και στα ελληνικά. Διατίθεται και σχετικό βίντεο στα αγγλικά σε μορφή κινουμένων σχεδίων). 

Η Μπέρντι και η χιονοθύελλα (στα αγγλικά και με σχετικό βίντεο).

Η Μπέρντι και ο κυκλώνας (στα αγγλικά, και σε άλλες γλώσσες, όχι στα ελληνικά και με σχετικό βίντεο).

Η Μπέρντι και η ξηρασία  (στα αγγλικά, και σε άλλες γλώσσες, όχι στα ελληνικά και με σχετικό βίντεο).

Η Μπέρντι και ο σεισμός (Και στα ελληνικά. Διατίθεται και σχετικό βίντεο στα αγγλικά σε μορφή κινουμένων σχεδίων). 

Η Μπέρντι και η πλημμύρα (Και στα ελληνικά. Διατίθεται και σχετικό βίντεο στα αγγλικά σε μορφή κινουμένων σχεδίων). 

Η Μπέρντι και το καταφύγιο (στα αγγλικά και με σχετικό βίντεο).

Η Μπέρντι και ο ιός. (Και στα ελληνικά. Διατίθεται και σχετικό βίντεο στα αγγλικά σε μορφή κινουμένων σχεδίων). 

Η Μπέρντι και η πολύ ζεστή ημέρα. (Στα αγγλικά, και σε άλλες γλώσσες, όχι στα ελληνικά και με σχετικό βίντεο).

Η Μπέρντι και η μεγάλη αρρώστια.  (Στα αγγλικά, και σε άλλες γλώσσες, όχι στα ελληνικά και με σχετικό βίντεο).

Η Μπέρντι και η καταιγίδα. (Στα αγγλικά και με σχετικό βίντεο).

Εκτός από τα ηλεκτρονικά βιβλία στην ιστοσελίδα του προγράμματος μπορείτε να βρείτε και επιπλέον υλικά όπως :

Βιβλίο με δραστηριότητες (κουίζ, πάζλ, εικόνες για ζωγραφική κλπ. 

Online δραστηριότητες με παιχνίδια που βοηθούν τα μικρά παιδιά να μάθουν για τα συναισθήματα, τις φυσικές καταστροφές και τα αγχωτικά γεγονότα.

Relaxing with Birdie. Βιβλίο με ασκήσεις κίνησης και αναπνοής για να βοηθήσετε το παιδί σας να χαλαρώσει, να ξεκουραστεί και να κοιμηθεί όταν φοβάται ή ανησυχεί.

Πώς είναι ο πόλεμος;

 

Άρθρο της Μαρίζας Ντεκάστρο

Αναδημοσίευση από τον Αναγνώστη

Πώς φανταζόμαστε τον Πόλεμο ως λογοτεχνικό χαρακτήρα; Είναι δραστήριος; Επιβλητικός; Επίμονος; Μεθοδικός; Αποτελεσματικός; Αδηφάγος; Είναι ένας; Πολλοί; Είναι κάποιοι από εμάς, ποιοι και γιατί; Πολλές οι ερωτήσεις και εξίσου πολλές οι απαντήσεις.

Ο Πόλεμος, έργο των Λετρία, του πατέρα συγγραφέα και του γιου εικαστικού, μου δείχνει τον Πόλεμο σαν φάντασμα αεικίνητο, υπέργηρο και πάντοτε ακμαίο.

Το βιβλίο ξεκινάει χωρίς κείμενο με τις συνέπειες της δράσης του και έτσι αυτόματα οδηγούμαστε σε υποθέσεις και συμπεράσματα. Στη συνέχεια, σελίδα τη σελίδα, εμφανίζεται ως μαύρη σχηματική φιγούρα χωρίς χαρακτηριστικά. Οι επιγραμματικοί στίχοι που υπομνηματίζουν τις εικόνες (με κεφαλαία γράμματα) είναι τα statements της φυσιογνωμίας και της δράσης του. Απέκτησε λοιπόν υπόσταση ο πόλεμος κι έγινε ποίημα για την καταστροφή και τη σκοτεινιά, τον φόβο, τη θλίψη, την απελπισία. Καθώς διαβάζουμε, μιλάει ελάχιστα και πράττει περισσότερα.

Ο Πόλεμος κινείται μέσα σε σκοτεινές, θαμπές σελίδες, μαύρες, γκρίζες, χακί. Φοράει στολές που θυμίζουν τις εποχές του, μεσαιωνικά και αρχαία κράνη, λευκές κουκούλες της ΚΚΚ. Παίρνει τη βάναυση μορφή όλων των φόβων σαν αποικία εντόμων που πλημμυρίζει και κατατρώει, Παράγει παιδιά από ατσάλι, πετάει με τα όπλα του και ρίχνεται από ψηλά, περπατάει και σαρώνει, τρομοκρατεί. Κι όταν τελειώνει το έργο του, Ο πόλεμος είναι σιωπή.

Η έλλειψη χαρακτηριστικών στο πρόσωπο- τον βλέπουμε με την πλάτη, από απόσταση, με το πρόσωπο καλυμμένο από κάποιου είδους περικεφαλαία- φοβίζει. Ωστόσο δεν είναι αόρατος, παρά είναι αφηρημένη φιγούρα ή απειλητική σκιά που ρίχνει απ’ όπου περνάει δημιουργώντας ένα υπερρεαλιστικό περιβάλλον καταστροφής. Παίρνει σάρκα και οστά στην απεικόνιση μιας βομβαρδισμένης πόλης και στο θανατικό που ακολουθεί, αλλά και, όταν συμβολικά, πυρπολεί βιβλία γιατί δεν ήταν ικανός να διηγηθεί ιστορίες.

Εικόνες και στίχοι φαίνεται να θέλουν να προειδοποιήσουν τους αναγνώστες ότι δεν ξεφεύγει κανένας απ’ αυτόν.

Το έργο των Λετρία απέχει πολύ από τη χιουμοριστική παρουσίαση του πολέμου που κάνει το θέμα προσιτό στα μικρά παιδιά, χωρίς ωστόσο να στερείται επεκτάσεων. Θυμίζω για παράδειγμα, μεταξύ πολλών ανάλογων βιβλίων, τα εικονογραφημένα Η βόμβα και ο στρατηγός του Ουμπέρτο Έκο, Ο πόλεμος των Ούφρων και των Τζούφρων του Ευγένιου Τριβιζά, ή το Η πόλη που έδιωξε τον πόλεμο του Αντώνη Παπαθεοδούλου. Ουσιαστικά και μηδενός εξαιρουμένου οι συγγραφείς δουλεύουν πάνω στο ίδιο περιεχόμενο και τις ίδιες έννοιες επιδιώκοντας τον ίδιο στόχο: την κατανόηση των αποτελεσμάτων ή και των σκοπιμοτήτων. Κανένα από τα βιβλία, παρά τα χρώματα και τα αστεία, δεν αποσιωπά τις συνέπειες του πολέμου. Στο συγκεκριμένο όμως εικονογραφημένο βιβλίο το ύφος είναι εξαιρετικά σκληρό.

Ο Πόλεμος που παρουσιάζεται στο βιβλίο των Λετρία υπερβαίνει τις ηλικίες. Απ’ όταν κυκλοφόρησε, το 2018, βραβεύτηκε πολλές φορές επειδή αναγνωρίστηκε ως ένα μοναδικό, σπουδαίο, δυνατό και βαθύ έργο υψηλής αισθητικής!

Σκέφτομαι ότι δεν προτείνεις αυτό το βιβλίο άκριτα σε μικρά παιδιά. Η ανάγνωση προϋποθέτει σχολιασμό, μοίρασμα σκέψεων και συναισθημάτων ως βάση για να ξεκινήσεις την κουβέντα. Πρέπει να το ‘μιλήσεις’ λίγο λίγο κάθε φορά μέχρις ότου οι πολλές φορές και οι πολλές κουβέντες να μπουν στη σειρά ώστε να δείξουν όλες τις διαστάσεις αυτής της μηχανής του πόνου, του μοχθηρού εργοστασίου κάθε οργής.

Ζουζέ Ζόρζε Λετρία- Αντρέ Λετρία, Ο πόλεμος, Μτφρ. Ελένη Βλάχου-Κλεοπάτρα Ελαιοτριβιάρη, Εκδ. Πουά, 2023.

Από το οπισθόφυλλο:

Το πολυβραβευμένο και τόσο ξεχωριστό αυτό βιβλίο, με την ιδιαίτερη, συχνά σουρεαλιστική εικονογράφηση και τον λιτό λόγο του, το βιβλίο αυτό μας αποκαλύπτει τις πολυάριθμες πλευρές του πολέμου.

Δεν έχει χέρια ούτε πόδια ούτε φτερά. Δεν έχει πατέρα ούτε μάνα, δεν έχει σπίτι ούτε στοργή. Είναι θλιμμένος πολύ, και άσχημος και γέρος. Και κάθε τόσο χάνει τα μυαλά του… Δεν ξέρει να λέει ιστορίες και δεν αποστήθισε ποτέ του, κανένα ποίημα. Μπορεί όμως να δημιουργήσει κρατήρες τεράστιους, μεγαλύτερους από εκείνους στην επιφάνεια της Σελήνης.

Σε έναν κόσμο γεμάτο παγίδες, o Ζουζέ Ζόρζε Λετρία μας υπενθυμίζει με αυτό το ποίημα πως ο πόλεμος έρχεται πάντα αθόρυβος και καμουφλαρισμένος. Για πρώτη φορά μετά από τη διεθνή επιτυχία του Αν ήμουν βιβλίο, ο συγγραφέας συνεργάζεται και πάλι με τον εικονογράφο και γιο του, Αντρέ Λετρία, σε αυτό το πολυβραβευμένο και τόσο ξεχωριστό βιβλίο.

Με την ιδιαίτερη, συχνά σουρεαλιστική εικονογράφηση και τον λιτό λόγο του, το βιβλίο αυτό μας αποκαλύπτει τις πολυάριθμες πλευρές του πολέμου.

Βιβλία των Λετρία στα ελληνικά:

Εικ. του Αντρέ Λετρία στο Το μεγαλύτερο λουλούδι του κόσμου του Ζοζέ Σαραμάγκου, Μέλισσα, 2020.

Ζουζέ Ζόρζε Λετρία- Αντρέ Λετρία, Αν ήμουν βιβλίο, Καλειδοσκόπιο, 2015.

Εκπαίδευση εκπαιδευτικών και ανάγνωση.

 

 

Άρθρο της Βασιλικής Βασιλούδη (*)

Αναδημοσίευση από τον Αναγνώστη.

Στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων (Ιούνιος 2023) συμμετείχα μαζί με τη Μαρίζα Ντεκάστρο και την Ελένη Σβορώνου στη συζήτηση που διοργάνωσε Ο ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΣ με θέμα «Το μέλλον της ανάγνωσης: Τα παιδιά», με συντονιστή τον Γιάννη Μπασκόζο. Οι δύο συγγραφείς και κριτικοί παιδικού βιβλίου μίλησαν για τους μύθους και τις αλήθειες που περιβάλλουν το ζήτημα της φιλαναγνωστικής στάσης των παιδιών στη χώρα μας. Προερχόμενη από τον χώρο της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, όπου είχα την ευκαιρία να «μοιραστώ» αρκετές ώρες φιλαναγνωσίας και φιλαναγνωστικών δράσεων με τους μαθητές και τις μαθήτριές μου, στο πλαίσιο είτε διαφόρων γνωστικών αντικειμένων είτε ομίλων φιλαναγνωσίας, διαπίστωσα από τις τοποθετήσεις τους για μια ακόμη φορά την ευρεία κοινωνική συναίνεση σχετικά με τη σπουδαιότητα της πρώιμης μύησης των παιδιών στην ανάγνωση, την αναγκαιότητα της καλλιέργειας φιλαναγνωστικών στάσεων και τον ρόλο που μπορεί να διαδραματίσουν οι γονείς και οι εκπαιδευτικοί.

Οι εκπαιδευτικοί; Οι υπηρετούντες και οι μελλοντικοί.Οι μελλοντικοί; Ναι, οι φοιτητές και οι φοιτήτριές μας των Παιδαγωγικών Τμημάτων. Η εμπειρία μου πλέον στην Τριτοβάθμια, σε ένα Παιδαγωγικό Τμήμα, μου επιτρέπει να μελετήσω κι έναν άλλο παράγοντα στην εξίσωση της φιλαγνωσίας: όχι μόνο τον ρόλο των γονέων, των υπηρετούντων εκπαιδευτικών, της πολιτείας, των διαθέσιμων πόρων, αλλά και τον ρόλο των μελλοντικών εκπαιδευτικών, οι οποίοι μπορεί να λειτουργήσουν ως μέντορες των εκκολαπτόμενων αναγνωστών.

Προϋπόθεση βασική: να είναι οι ίδιοι αναγνώστες. Ερώτημα βασικό: Είναι αναγνώστες; Και ναι, και όχι! Στην πλειονότητά τους, όμως, μετά λύπης, λέω όχι. Είναι, ωστόσο, περιστασιακοί αναγνώστες… Δεν μπορούν να χαρακτηριστούν εντατικοί αναγνώστες με διαμορφωμένες προτιμήσεις και κριτική στάση. Για να μην χαρακτηριστώ απαισιόδοξη, σπεύδω να υπογραμμίσω ότι η εμπειρία μου δείχνει πως στο Πανεπιστήμιο μπορούμε να ξαναπιάσουμε το νήμα… Και λέω να ξαναπιάσουμε το νήμα, γιατί η αίσθησή μου είναι ότι εκεί γύρω στην εφηβεία τα παιδιά, για πολλούς και διάφορους λόγους, οι οποίοι σχετίζονται τόσο με τη διαμόρφωση του εσωτερικού εαυτού όσο και με την επίδραση του ψηφιακού σκηνικού – όχι δεν είμαι από αυτούς που απορρίπτουν την τεχνολογία – παύουν να βρίσκουν το βιβλίο ελκυστικό.

Η συνάντησή μου στο αμφιθέατρο στην αρχή του εξαμήνου με αυτούς τους νεαρούς ενήλικες αποκαλύπτει πολλά για το προφίλ των μελλοντικών εκπαιδευτικών: περιστασιακοί αναγνώστες, νεφελώδεις γνώσεις έως και μεγάλη σύγχυση σχετικά με τα γένη και τα είδη της λογοτεχνίας, στερεοτυπικές γνώσεις αφηγηματολογίας – κατάλοιπο του μηχανισμού των Πανελλαδικών εξετάσεων – αντίσταση στην ανάγνωση ολόκληρων έργων στο πλαίσιο των υποχρεώσεών τους στα μαθήματα Λογοτεχνίας, κατάλοιπο κι αυτό του σχολείου που διδάσκει ή τουλάχιστον προέκρινε μέχρι πρότινος τη διδασκαλία αποσπασμάτων, άγνοια για τους κλασικούς της ελληνικής και της παγκόσμιας λογοτεχνίας … σποραδικές γνώσεις για τα είδη και τους συγγραφείς της παιδικής λογοτεχνίας.

Αν κι η εικόνα που σκιαγραφώ, φαντάζει μάλλον αποθαρρυντική, θα έλεγα ότι αλλάζει σταδιακά στη διάρκεια της ένταξής μας σε μια ερμηνευτική κοινότητα στο πλαίσιο των μαθημάτων. Διδάσκω παιδική λογοτεχνία στο δεύτερο έτος και σύγχρονη ευρωπαϊκή και νεοελληνική λογοτεχνία στο τρίτο, σε δύο συνεχόμενα εξάμηνα, γεγονός που μου επιτρέπει να δω κάποιες, μικρές έστω, μα συνάμα σημαντικές, μετατοπίσεις στην αναγνωστική τους συμπεριφορά: στην αρχή αντίσταση, η οποία όμως κάμπτεται με την επιλογή έργων που τους ενδιαφέρουν ή έργων που εν αγνοία τους τα έχουν παρακολουθήσει εν είδει σειράς στο Netflix, επιλογή έργων με ενδιαφέρουσα πλοκή και πρωτότυπες αφηγηματικές τεχνικές, επιλογή επιτυχημένων διασκευών των κλασικών έργων.

Επιχειρώ να καταστήσω σαφές ήδη από τις πρώτες συναντήσεις μας ότι αν δεν είναι οι ίδιοι αναγνώστες ή αν δεν γίνουν, δεν υπάρχει περίπτωση να διαμορφώσουν αναγνώστες. Ξεκινώ κάνοντας λόγο για την εσωτερική μας βιβλιοθήκη, την οποία «χτίζουμε» στη διάρκεια της ζωής μας και τονίζω πως είναι απαραίτητο και οι ίδιοι να συγκροτήσουν, ως μέρος του ρόλου τους, σταδιακά μια εσωτερική βιβλιοθήκη. Φαίνεται να πείθονται όταν τους λέω ότι αν δεν είμαστε αναγνώστες, αν δεν ξέρουμε, τα «τερτίπια» της ανάγνωσης, δεν θα είμαστε καθόλου πειστικοί, όταν έρθει η ώρα να «μοιραστούμε» αναγνώσματα και αναγνώσεις, και να μπολιάσουμε τους μαθητές μας με την εμπειρία της ανάγνωσης. Καθώς πρόκειται για φοιτητές πιαδαγωγικών τμημάτων, οι οποίοι εκπαιδεύονται και στην κριτική ανάγνωση και την αποτελεσματική χρήση των κανονιστικών κειμένων της Πολιτείας, δηλαδή των Προγραμμάτων Σπουδών, θεωρώ πολύ σημαντική τη συζήτηση για τον ρόλο της ανάγνωσης, με την ευρεία έννοια του όρου στη σύγχρονη εποχή. Ανάγνωση όχι μόνο λογοτεχνικών κειμένων, αλλά και του δημόσιου λόγου, των έργων τέχνης, των κινηματογραφικών ταινιών, των διαφημίσεων, των ειδήσεων, των πολυτροπικών κειμένων, ώστε να μπορούν να αποκωδικοποιούν το νόημα. Ευχής έργον, βέβαια, να διαβάζουμε όλοι μας και λογοτεχνία, αλλά φιλαναγνωσία σημαίνει εθελοντική ανάγνωση δηλ. να διατηρεί κανείς το δικαίωμα της επιλογής και να συμμετέχει σε μια κατά βάση μοναχική δραστηριότητα σε χρόνο και τόπο που αυτός επιλέγει. Αυτή η βασική αρχή της φιλαγνωσίας καταστρατηγείται τόσο στη σχολική τάξη όσο και στο πανεπιστημιακό αμφιθέατρο, αφού καλούνται να προσεγγίσουν κείμενα που δεν έχουν επιλέξει οι ίδιοι. Γι’ αυτόν τον λόγο, φροντίζω να αντιληφθούν την παραδοξότητα του εγχειρήματος, αλλά συγχρόνως να αναδείξω μέσα από τη συζήτηση ποιος είναι εντέλει ο ρόλος της λογοτεχνίας και της κριτικής ανάγνωσης στον σύγχρονο κόσμο: η ανάγνωση του ίδιου του κόσμου μέσα από μια πολυπρισματική οπτική στη βάση των ανθρωπιστικών αξιών.

Τι κείμενα προσεγγίζουμε; Για κάποιον λόγο, δεν μου αρέσει να χρησιμοποιώ τον όρο «διδάσκω» σε σχέση με το λογοτεχνικό φαινόμενο, λόγω και της αισθητικής του διάστασης, αν και πράγματι πρόκειται για διδασκαλία, εφόσον οι φοιτητές αξιολογούνται και σε αυτό το μάθημα. Πίσω στα κείμενα: στα υποχρεωτικά μαθήματα, η πλειονότητα των κειμένων εντάσσεται στον κανόνα της Λογοτεχνίας, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι λείπουν τα σύγχρονα έργα. Στη διάρκεια του εξαμήνου καλούνται να διαβάσουν πέντα έργα διαβαθμισμένης δυσκολίας – δεν σημαίνει ότι τα διαβάζουν όλοι και όλα – και κάποια αποσπάσματα από άλλα έργα στο πλαίσιο της οργάνωσης του μαθήματος στη λογική της συνανάγνωσης, ή του δικτύου ή της συστάδας κειμένων. Επιχειρώ με αυτόν τον τρόπο αφενός να τους εισαγάγω σε περισσότερα κείμενα, συγγραφείς, αισθητικές τάσεις, αφετέρου να δείξω ότι στην τάξη ενδείκνυται να χρησιμοποιούν για το ίδιο θέμα κείμενα διαφορετικών ειδών που πριμοδοτούν διαφορετικές οπτικές του ίδιου θέματος, συχνά αντικρουόμενες, ώστε να εθίζουν τους μαθητές τους στην κριτική ανάγνωση των κειμένων. Παράλληλα, η λογική της συστάδας κειμένων ανταποκρίνεται όχι μόνο στις διαφορετικές προτιμήσεις των μαθητών, αλλά συμβάλλει και στη διαφοροποίηση της διδασκαλίας για τους πιο αδύναμους ή λιγότερο πρόθυμους αναγνώστες, την οποία επιτάσσει η σύγχρονη αρχή της συμπεριληπτικής εκπαίδευσης. Εκτός από τα υποχρεωτικά μαθήματα, οι φοιτητές μας έχουν τη δυνατότητα να παρακολουθήσουν και σεμινάρια λογοτεχνίας που απευθύνονται σε μικρότερα ακροατήρια. Στο πλαίσιο των σεμιναρίων λογοτεχνίας, επιλέγουν μόνοι τους κείμενα σχετικά με ένα θέμα και με την υποστήριξή μου καταλήγουν να παρουσιάζουν προφορικά και γραπτά μια εργασία που έχουν δομήσει οι ίδιοι. Στην περίπτωση αυτή, πολλές φορές προχωρούν σε «ατυχείς» επιλογές, δηλαδή επιλέγουν έργα που ενώ επιχειρούν, υποτίθεται, να υπονομεύσουν στερεότυπα, στην ουσία τα αναπαράγουν, ή έργα με κακή εικονογράφηση ή κείμενα χωρίς λογοτεχνικές αξιώσεις. Με αυτόν τον τρόπο, όμως, αρχίζουν να αντιλαμβάνονται και οι ίδιοι ότι η επιλογή των κειμένων είναι πολύ σημαντικό ζήτημα και κατ’ επέκταση ζήτημα αισθητικής, αλλά και πολιτικό ζήτημα: τα βιβλία που επιλέγουμε να δώσουμε στα παιδιά μας, στους φοιτητές μας, αποτελούν εν πολλοίς κι έναν καθρέφτη της κοινωνίας που οραματιζόμαστε …

Στη διάρκεια, λοιπόν, της κοινής μας πορείας για ένα έως δύο χρόνια, βλέπω ελπιδοφόρες μετατοπίσεις και δεν είναι λίγες οι φορές που οι φοιτήτριες και οι φοιτητές ζητούν να τους συστήσω κάποιο βιβλίο ή βιβλία για την πρακτική τους άσκηση. Δεν αρνούμαι να τους υποστηρίξω, αλλά τους παροτρύνω να ψάξουν πρώτα οι ίδιοι στις βιβλιοθήκες και στα βιβλιοπωλεία και στη συνέχεια να συζητήσουμε τις επιλογές τους.

Με ποιους άλλους τρόπους επιχειρούμε τη σφυρηλάτηση αναγνωστικών συμπεριφορών; Για παράδειγμα, στο επόμενο εξάμηνο σχεδιάζουμε το στήσιμο θα στήσουμε μιας έκθεσης προς τιμήν της Άλκης Ζέη στην Κεντρική Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου, η οποία θα είναι ανοικτή τόσο στο φοιτητικό όσο και στο μαθητικό κοινό. Θα διαβάσουν, θα πειραματιστούν, θα φανταστούν το στήσιμο της έκθεσης και στο πλαίσιο ημερίδας προς τιμήν της συγγραφέως θα φιλοτεχνήσουν αφίσες σχετικές με το έργο της, με το οποίο, βέβαια, θα έχουν εξοικειωθεί περισσότερο μέσω της ανάγνωσης. Επίσης, θα οργανώσουν ένα μουσικό δρώμενο με βάση τη μουσική που εν είδει διακειμένου εμφανίζεται στον Μεγάλο Περίπατο του Πέτρου. Ένας άλλος τρόπος θα ήταν η δημιουργία αφισών με έργα γύρω από ένα θέμα – δηλαδή συναποφασίζουμε τη θεματολογία, επιλέγουν τα έργα, τα διαβάζουν, τα παρουσιάζουν σε τρία λεπτά και στη συνέχεια φιλοτεχνούν και τη συλλογική αφίσα που αναρτάται σε καίρια σημεία στο campus. Στα προσεχή μας σχέδια είναι η δημιουργία λέσχης ανάγνωσης που θα υποστηρίζεται από εμένα, αλλά και άλλα μέλη-συναδέλφους στο Τμήμα ή και από άλλα Τμήματα, καθώς και η προβολή ταινιών που είναι διασκευές λογοτεχνικών έργων. Έχω την πεποίθηση ότι οι νέοι είναι δεκτικοί στις αλλαγές, περισσότερο από εμάς, πιο αυθόρμητοι στις αντιδράσεις και «ανοιχτοί» στους πειραματισμούς.

Βέβαια, αν θέλουμε να αλλάξει η αναγνωστική τους στάση, πρέπει να μελετήσουμε την αναγνωστική συμπεριφορά τους. Απ’ όσο γνωρίζω, τέτοια πρόσφατη έρευνα πανελλαδικής εμβέλειας δεν έχει γίνει. Εχουμε, βέβαια, την έρευνα των Γκίβαλου, Πολίτη κ.ά. οι οποίοι μελέτησαν το αναγνωστικό προφίλ των φοιτητών στα Παιδαγωγικά Τμήματα της χώρας μας, με ένα ερωτηματολόγιο που απευθυνόταν προς τις διδάσκουσες/τους διδάσκοντες. Επίσης, διαθέτουμε την πρόσφατη έρευνα του ΟΕΣΔΛ (2022), η οποία όμως δεν εστιάζει αποκλειστικά στους νέους. Ωστόσο, καλό θα ήταν να ξεκινήσουμε από τους ίδιους τους νέους και συντονισμένα πλέον να επιχειρήσουμε να παγιώσουμε επιθυμητές αναγνωστικές συμπεριφορές. Η εμπειρία μου τόσο από την Αθμια όσο και από την Γθμια δείχνει ότι το παιχνίδι δεν έχει χαθεί…επένδυση χρειάζεται κι ανθρώπους που να επιθυμούν να σηκώσουν το βάρος αυτής της επένδυσης.

Βέβαια, το ζήτημα της δημιουργίας αναγνωστών δεν είναι μόνο ζήτημα της εκπαίδευσης και των εκπαιδευτικών, αλλά χρειάζεται και ισχυρή πολιτική βούληση. Προσπάθειες γίνονται σε διάφορα επίπεδα… Να αναφέρω τα προγράμματα της Εθνικής Βιβλιοθήκης στο Πλαίσιο της Καλοκαιρινής Εκστρατείας, τα προγράμματα φιλαναγνωσίας μουσείων και βιβλιοθηκών ανά την επικράτεια, τους σχολικούς ομίλους φιλαναγνωσίας, τις λέσχες ανάγνωσης, τις βιβλιοπαρουσιάσεις έργων για παιδιά, οι οποίες μπορεί να συνοδεύονται κι από παιγνιώδεις δραστηριότητες φιλαναγνωσίας, τα φεστιβάλ βιβλίου και παιδικού βιβλίου και σταματώ εδώ …

Τι λείπει, κατά την άποψή μου; Δεν είμαι ούτε η πρώτη ούτε η τελευταία που τονίζει την ανάγκη για ένα οργανωμένο πρόγραμμα αναγνωστικής παρέμβασης σε εθνικό επίπεδο, με πρωταρχικό στόχο την καλλιέργεια φιλαναγνωστικών στάσεων στα παιδιά, αλλά και σε άλλες κοινωνικές ομάδες π.χ. ευάλωτες κοινωνικές ομάδες, άτομα τρίτης ηλικίας. Απαιτούνται, επομένως, κεντρικός συντονισμός, ακόμα και σε επίπεδο περιφέρειας, αν όχι σε επίπεδο κρατικού σχεδιασμού, οικονομική επένδυση, μακρόπνοο όραμα και αξιολόγηση – ναι, κυρίως αυτή – των προσπαθειών, ώστε να διαπιστώσουμε τι μπορεί να αλλάξει σε βάθος χρόνου. Επένδυση, λοιπόν, μικροσκοπική και μακροσκοπική… για να φύγουμε επιτέλους από το σημείο εκκίνησης.

(*) Η Βασιλική Βασιλούδη είναι Επίκουρη Καθηγήτρια Παιδικής Λογοτεχνίας στο

Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης, Πανεπιστήμιο Κρήτης.